Archeologia Zbrodni pomorskiej 1939

Pierwsze miesiące II wojny światowej na Pomorzu Gdańskim wiązały się z przyjęciem określonej polityki wobec zajętych, a potem okupowanych terenów. Jej ważnym i tragicznym elementem była fizyczna eksterminacja określonych kategorii obywateli II RP – przedstawicieli lokalnych, społecznych, intelektualnych, kulturalnych oraz politycznych elit, ale także robotników i chłopów, osób z niepełnosprawnościami oraz członków pomorskiej społeczności żydowskiej. Jesienią 1939 r. życie straciło, jak obecnie szacuje się, ok. 20 000 – 30 000 ludzkich istnień. Znanych jest ok. 400 miejsc kaźni, gdzie dochodziło do pojedynczych, zbiorowych i masowych rozstrzeliwań. Obecnie wydarzenia te określane są jako ‘Zbrodnia pomorska 1939’. Odnalezienie i zbadanie materialnych śladów tych wydarzeń oraz społecznej pamięci na ich temat stanowiły główne cele Archeologii Zbrodni pomorskiej 1939. Był to pierwszy tego rodzaju projekt w polskiej i europejskiej archeologii.

Projekt miał charakter interdyscyplinarny – wykorzystywał metody, źródła, perspektywy badawcze charakterystyczne dla różnych nauk. Niemniej jego ramą była archeologia i próba odnalezienia tego, co po masowych zbrodniach z jesieni 1939 r. na Pomorzu Gdańskim pozostało do chwili obecnej. Prace terenowe były prowadzone pod kątem kilku miejsc kaźni. Najważniejsze badania dotyczyły północnych obrzeży Chojnic, gdzie na przełomie października i listopada 1939 r. wymordowano przedstawicieli lokalnych elit, osoby chore z miejscowego szpitala psychiatrycznego, jak i 15 członków społeczności żydowskiej. Historycznym odkryciem było zlokalizowanie grobu masowego osób z niepełnosprawnościami, którzy zostali wywiezieni na okoliczne pola na przełomie października i listopada 1939 r. – tam zostali rozstrzelani, a ich zwłoki wrzucono do polskiego okopu przygotowanego na wypadek wojny z III Rzeszą i przysypano ziemią. Zamordowano wtedy przynajmniej 218 osób. Chorych mordowano także w innych miejscach na Pomorzu Gdańskim, jednak odkrycie chojnickie jest wyjątkowe – to pierwszy grób masowy osób z niepełnosprawnościami zlokalizowany i zadokumentowany w sposób naukowy, który nie został zniszczony przez specjalne niemieckie komando ekshumacyjne działające na tym terenie w drugiej połowie 1944 r. Wybór Chojnic jako studium przypadku nie był w istocie przypadkowy. Urodziłem się i wychowałem w mieście. Na okolicznych polach, łąkach, w lasach bawiłem się ze znajomymi jako młody chłopak. Miejscem tych zabaw był teren potocznie określany jako Dolina Śmierci. Wtedy nie zdawałem sobie z tego sprawy, ale jako dzieci dosłownie bawiliśmy się na dołach śmierci – grobach masowych, które udało mi się odnaleźć ponad 30 lat później już jako doktorowi archeologii m.in. dzięki projektowi finansowanemu ze środków Narodowego Centrum Nauki.

Inne ważne badania terenowe odbyły się w Lesie Szpęgawskim. To jedno z największych miejsc kaźni na Pomorzu Gdańskim, gdzie w początkowym okresie II wojny światowej wymordowano kilka tysięcy ludzkich istnień. Przeprowadzone działania pozwoliły na odnalezienie śladów z egzekucji z 1939 r. oraz zacierania ich śladów poprzez wydobycie i spalenie ciał ofiar pod koniec 1944 r. Dokumentacja procesu niszczenia dowodów zbrodni jest także pierwszym tego rodzaju przedsięwzięciem w polskiej archeologii. Powojenne ekshumacje nie były bowiem działaniami o charakterze naukowym.

Archeologia Zbrodni pomorskiej 1939 była przykładem archeologii sądowej, czyli gałęzi badań, gdzie metody i narzędzia archeologiczne są stosowane do dokumentowania m.in. miejsc masowych zbrodni. Biorąc pod uwagę trudną i bolesną historię narodu, społeczeństwa, państwa polskiego tego rodzaju badania pełnią ważną misję poznawczą, ale również są istotne z społecznego punktu widzenia.