16 stycznia 2026 r. w siedzibie Narodowego Centrum Nauki w Krakowie odbyło się strategiczne spotkanie Sieci EOSC Polska. Do siedziby NCN, które jest koordynatorem krajowego partnerstwa i węzła EOSC, przyjechali przedstawiciele ponad dwudziestu instytucji z całego kraju zainteresowani dotychczasowym rozwojem Europejskiej Chmury Otwartej Nauki oraz rolą Polski w tym przedsięwzięciu. Tematem przewodnim były postępy w budowie Federacji EOSC, jej wejście w fazę operacyjną oraz perspektywy rozwoju na kolejne lata.
Spotkanie otworzył Marcin Liana, zastępca dyrektora NCN, podkreślając znaczenie współpracy środowiska naukowego przy rozwijaniu otwartej nauki i infrastruktury cyfrowej. Spotykamy się w istotnym momencie rozwoju Europejskiej Chmury Otwartej Nauki. EOSC nie jest już wyłącznie inicjatywą projektową – staje się trwałym elementem europejskiego ekosystemu badań i innowacji, silnie osadzonym w kluczowych strategiach i kierunkach politycznych Unii Europejskiej. Jego rola jest coraz wyraźniej podkreślana zarówno w kontekście rozwoju infrastruktury badawczej i technologicznej, jak i w dyskusjach dotyczących sztucznej inteligencji w nauce oraz wykorzystania danych badawczych na dużą skalę – zaznaczył oraz dodał, że szczególnie ważny jest federacyjny model EOSC, który umożliwia łączenie krajowych i instytucjonalnych zasobów w spójną, interoperacyjną całość. W tym kontekście kluczową rolę odgrywa współpraca z infrastrukturami badawczymi, e-infrastrukturami, infrastrukturami danych jak również z centrami kompetencji – zarówno tymi o charakterze krajowym, jak i europejskim – podkreślił Marcin Liana – to one mogą znacząco wzmocnić potencjał otwartej nauki, zwiększyć widzialność polskich zasobów oraz ułatwić ich ponowne wykorzystanie.
Federacja EOSC wchodzi w fazę operacyjną
W kolejnej części głos zabrała Aneta Pazik-Aybar, kierownik Zespołu Otwartej Nauki w NCN, koordynatorka węzła krajowego EOSC Polska. Wyjaśniła, czym jest Federacja EOSC, na jakim etapie znajduje się jej rozwój oraz w jakim miejscu jest polski węzeł. Federacja przechodzi obecnie z fazy budowy do fazy operacyjnej. W 2025 r. w prace zaangażowanych było kilkanaście organizacji, a ceremonia podpisania listu intencyjnego podczas sympozjum w Brukseli sformalizowała mechanizmy współpracy. 16 stycznia w imieniu polskiego węzła EOSC dyrektor Narodowego Centrum Nauki, prof. dr hab. Krzysztof Jóźwiak, podpisał porozumienie o współpracy (Memorandum of Understanding).
Aneta Pazik-Aybar przedstawiła również korzyści płynące z EOSC Polska, projektu mającego zapewnić wsparcie w zakresie integracji krajowej infrastruktury danych badawczych. Do tej pory wiele zasobów nie było interoperacyjnych, ani zgodnych ze standardami, brakowało federacyjnego AAI, a mniejsze zespoły badawcze nie miały dostępu do wsparcia technicznego. EOSC Polska odpowiada na te potrzeby, integrując polskie instytucje z europejską chmurą, upowszechniając standardy FAIR, oferując jednolity dostęp do usług oraz wspierając badania multi- i interdyscyplinarne – powiedziała. Kończąc swoje wystąpienie nakreśliła plan na rok 2026, który zapowiada intensywny rozwój Federacji – przejście do trybu produkcyjnego, nabór kolejnych instytucji do węzłów, wprowadzenie standardów monitorowania i cyberbezpieczeństwa, opracowanie zasad uczestnictwa oraz prace nad modelem zarządzania i finansowania po 2027 r. W pierwszym kwartale 2026 r. miało miejsce także spotkanie pod nazwą Winter School EOSC 2026, którego tegoroczna formuła wspierała poszerzanie Federacji.
EOSC EU Node – pierwszy europejski węzeł EOSC
Dr inż. Norbert Meyer, kierownik Pionu Technologii Przetwarzania Danych Poznańskiego Centrum Superkomputerowego Sieciowego, zaprezentował EOSC EU Node: pierwszy europejski węzeł EOSC Komisji Europejskiej, który zainicjował tworzenie federacji europejskiej – miejsce dostępu do usług otwartej nauki. Uczestnicy mogli zobaczyć, jak w praktyce wygląda korzystanie z zasobów danych, narzędzi obliczeniowych i środowisk analitycznych. Liczne pytania z sali pokazały rosnące zainteresowanie praktycznymi aspektami integracji z EOSC.
Norbert Meyer zaznaczył, że EOSC to nie tylko otwarte dane nauki, ale również dane gospodarki, administracji i społeczeństwa. Polityka Komisji Europejskiej dotyczy otwartości i równego dostępu do wyników, publikacji, danych z eksperymentów w ramach prowadzonych prac B+R finansowanych z funduszy unijnych. Otwiera nam to drogę dostępu do repozytoriów, dając możliwości analityki dużych ilości danych, wspomaganych algorytmami sztucznej inteligencji, uczenia maszynowego wraz z modelami LLM. Nowa jakość dostępu do danych pozwala na ekstrahowanie informacji oraz pozyskanie wiedzy. Obserwujemy równocześnie otwierające się nowe obszary w nauce oraz gospodarce dzięki otwartym źródłom danych wspomaganych AI – powiedział.
Platforma wsparcia dla polskich badaczy
W kolejnej prezentacji Roksana Wilk, kierownik Laboratorium Przetwarzania Danych Akademickiego Centrum Komputerowego Cyfronet AGH opowiedziała o platformie eosc.pl, która wspiera polskich badaczy w dostępie do zasobów EOSC.
EOSC.pl istotnie wzmacnia wdrażanie standardów i interoperacyjności, bez których otwarta nauka pozostaje obietnicą. Platforma ułatwia publikowanie, porządkowanie i odnajdywanie zasobów badawczych, a także ich ponowne wykorzystanie w projektach naukowych. Dzięki dobrze zaprojektowanemu węzłowi krajowemu Polska może spójnie i wiarygodnie uczestniczyć w Federacji EOSC, co realnie przyspiesza i podnosi jakość współpracy naukowej w Europie – zaznaczyła Roksana Wilk.
Bramy do usług Federacji EOSC
W drugiej części wydarzenia dr Monika Góral-Kurbiel reprezentująca projekt EOSC Gravity, finansowany w ramach Horyzontu Europa oraz Zespół Otwartej Nauki NCN, omówiła konkursy związane z rozwojem Federacji. Drugi nabór węzłów EOSC pozwoli zidentyfikować instytucje gotowe pełnić rolę „bram” do usług Federacji zapewniających dostęp do danych i narzędzi dla społeczności naukowych. Nabór ma charakter selekcyjny, bez bezpośredniego finansowania.
Monika Góral-Kurbiel podkreśliła, że równolegle w ramach projektu Gravity prowadzone są konkursy przygotowawcze i międzyprojektowe, które wspierają kandydatów w przygotowaniu dokumentacji, pilotażowych wdrożeń i materiałów szkoleniowych. W obu konkursach przewidziano budżet 50 tys. euro na projekt.
EOSC Handbook
Na zakończenie Natalia Galica z Zespołu Otwartej Nauki NCN przedstawiła EOSC Handbook – praktyczny przewodnik dla organizacji dołączających do Federacji, który ma ułatwiać zrozumienie modeli działania, usług oraz procedur uczestnictwa.
EOSC Handbook to bardzo potrzebny i praktyczny przewodnik dla instytucji, które chcą dołączyć do Federacji EOSC. Pomaga zrozumieć, czym są i jak działają Węzły, a także jakie są zasady i mechanizmy uczestnictwa w Federacji EOSC. Cieszę się, że mogę brać udział w tej inicjatywie i współtworzyć rozwiązania, które realnie wspierają rozwój nauki. – zaznaczyła Natalia Galica
Spotkanie zakończyło się podsumowaniem oraz rozmową o kolejnych krokach. Kuluarowe dyskusje trwały jeszcze długo, koncentrując się na kierunkach dalszej współpracy, nowych możliwościach oraz roli Polski w budowie europejskiej infrastruktury danych naukowych. Dynamiczna i pełna energii atmosfera pokazała, że dla wielu instytucji wydarzenie było początkiem nowych inicjatyw i wspólnych projektów.