25 marca 2026 roku Rada Naukowa Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych opublikowała białą księgę Widening excellence. Bridging the ERC gap for a truly pan-European Research Area. Dokument analizuje przyczyny niższej skuteczności badaczy z krajów widening – czyli państw członkowskich UE o niższym poziomie nakładów na naukę, w tym Polski – w konkursach ERC i formułuje rekomendacje dla rządów, instytucji finansujących naukę, społeczności naukowej oraz samego ERC. Autorzy podkreślają przy tym, że podstawowa zasada ERC pozostaje niezmienna: projekty są wybierane wyłącznie na podstawie doskonałości naukowej.
Trwała nierównowaga
Kraje widening skupiają jedną czwartą ludności UE, lecz zdobywają zaledwie 5% grantów ERC. W 2024 roku badacze z tych krajów złożyli 940 wniosków, podczas gdy z pozostałych krajów – ponad 7200. Współczynnik sukcesu stopniowo rośnie – z 3% w 7. Programie Ramowym do 6% w Horyzoncie 2020 i 8% w Horyzoncie Europa – jednak wciąż wyraźnie odbiega od średniej europejskiej, która w tych samych okresach wynosiła odpowiednio 10%, 12% i 14%. Symptomatyczne jest też to, że w Horyzoncie 2020 aż 56% wniosków z krajów widening otrzymało najniższą ocenę już na pierwszym etapie ewaluacji, przy 30% dla pozostałych krajów. Autorzy wskazują kilka strukturalnych przyczyn tej dysproporcji: niskie nakłady na badania, słabe wsparcie instytucjonalne dla aplikantów, ograniczony dostęp do międzynarodowych sieci naukowych oraz bariery językowe i psychologiczne – w tym obawa przed utratą prestiżu w przypadku nieudanej aplikacji.
Rola NCN
NCN pojawia się w białej księdze jako przykład trafnej odpowiedzi instytucjonalnej na ten problem. Polska jest jednym z ponad dziesięciu krajów widening, które od 2007 roku powołały krajowe agencje finansujące badania podstawowe wzorowane na modelu ERC. NCN rozpoczęło działalność w 2011 roku właśnie z ERC jako punktem odniesienia.
Polska uczestniczy ponadto w ERC Mentoring Initiative – programie łączącym potencjalnych wnioskodawców z doświadczonymi laureatami i byłymi członkami paneli ERC. Laureaci projektów finansowanych przez NCN mogą korzystać z indywidualnych konsultacji z mentorami, obejmujących analizę projektu, wskazówki dotyczące wniosku i rekomendacje dalszych działań. Program jest koordynowany przez Krajowy Punkt Kontaktowy NCBR, a uczestniczą w nim cztery instytucje: NCN, NCBR, Fundacja na rzecz Nauki Polskiej oraz NAWA. Autorzy wymieniają Polskę również wśród krajów widening z największą liczbą ekspertów w panelach ewaluacyjnych ERC.
Dane zebrane przez NCN pokazują, że niemal wszyscy laureaci ERC pracujący w Polsce, wcześniej korzystali z finansowania NCN, otrzymali Nagrodę NCN lub uczestniczyli w zespołach oceniających wnioski w konkursach ERC. Krajowy system finansowania badań podstawowych pełni więc funkcję rzeczywistego etapu przygotowawczego do aplikowania o granty europejskie.
Wyspy doskonałości i czeski przykład
Autorzy zwracają uwagę, że w krajach widening istnieją wyraźne obszary koncentracji doskonałości naukowej. Badacze z Węgier osiągnęli 22% skuteczności w panelu dotyczącym neuronauki, z Czech – 11% w panelach Computer Science and Informatics oraz Cell Biology. Szczególnie mocno wybrzmiewa przykład czeski: w konkursie ERC Consolidator Grant 2024 czescy badacze osiągnęli najwyższy współczynnik sukcesu w całej Europie. Autorzy wiążą ten wynik z oddolnym programem mentoringowym uruchomionym w 2010 roku z inicjatywy samych naukowców, oferującym warsztaty, próbne rozmowy kwalifikacyjne i indywidualny mentoring na długo przed terminem składania wniosków. Spośród 45 czeskich laureatów ERC w Horyzoncie Europa aż 34 uczestniczyło wcześniej w tym programie. Autorzy rekomendują ten model innym krajom widening.
Kierunek zmian
Kluczowym warunkiem poprawy wyników w konkursach ERC są wyższe krajowe nakłady na badania, w tym – co autorzy formułują jako osobny postulat – zwiększenie finansowania badań podstawowych. Autorzy dokumentują silną korelację między wydatkami na B+R a liczbą uzyskiwanych grantów ERC. Państwa takie jak Szwecja, Austria czy Niemcy przeznaczają na badania około 3% PKB – większość krajów widening wydaje poniżej 2%, a Słowacja, Bułgaria, Łotwa i Rumunia poniżej 1%. Żaden kraj Europy Środkowo-Wschodniej nie osiągnął jeszcze unijnego celu 3% PKB; tylko Słowenia i Czechy przekroczyły poziom 2%. Nakłady na B+R w tej części Europy są przeciętnie o połowę niższe niż w krajach Europy Północnej i Zachodniej.
Autorzy zalecają też lepsze wykorzystanie funduszy kohezyjnych – unijnych środków na wyrównywanie różnic rozwojowych między regionami – do finansowania projektów ERC, które pozytywnie przeszły ewaluację, lecz nie otrzymały grantu z powodu wyczerpania budżetu. Skala tego zjawiska jest znacząca: w 2025 roku 69 projektów z krajów widening dotarło do drugiego etapu oceny, ale nie uzyskało finansowania, choć mogłoby potencjalnie zostać objęte środkami z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Dotychczas z tej możliwości skorzystały tylko Litwa i Łotwa. Postulowane są również reformy systemów oceny i awansu naukowego oraz budowanie stabilnych ścieżek kariery dla badaczy. ERC zapowiada zacieśnienie dialogu z krajowymi agencjami finansującymi naukę i ministerstwami oraz rozbudowę programów mentoringowych.
Pełna treść białej księgi dostępna jest na stronie ERC.