#pokolenieNCN – Małgorzata Kot: Nigdy nie byliśmy sami

Pokolenie NCN to badaczki i badacze wnoszący istotny wkład w rozwój nauki. Bohaterką trzeciego odcinka jest Małgorzata Kot – archeolożka specjalizująca się w paleolicie, technologiach kamiennych i wczesnych migracjach człowieka. Prowadzi badania terenowe w jaskiniach w Polsce i Azji Centralnej, łącząc wykopaliska z zaawansowanymi analizami laboratoryjnymi. Jej badania finansuje NCN oraz Europejska Rada ds. Badań Naukowych. Rozmawia Anna Korzekwa-Józefowicz.

Kiedy przestaliśmy być sami

Przez dekady ewolucja człowieka była przedstawiana jako sekwencja gatunków, które występowały po sobie kolejno. Zmieniła to paleogenetyka – możliwość odczytywania DNA ze szczątków sprzed dziesiątek tysięcy lat. W 2022 roku Svante Pääbo otrzymał Nagrodę Nobla m.in. za odkrycie denisowian i sekwencjonowanie genomu neandertalczyka. Okazało się, że oba te gatunki oraz ludzie współcześni przez długi czas współistnieli i krzyżowali się.

– My sobie w tym momencie zdaliśmy sprawę, że nasz sposób myślenia o ewolucji człowieka należy zmienić, bo my nigdy nie byliśmy sami. Dotąd ewolucja była tak postrzegana, że próbowaliśmy znaleźć te ogniwa po kolei, jedno po drugim. A tu okazuje się, że my już nie szukamy brakujących ogniw. Myślę, że nie było w ewolucji człowieka takiego momentu, w którym bylibyśmy sami jako jedna tylko populacja ludzka. Zawsze była jakaś inna, która była genetycznie odmienna i podążała jakąś zupełnie inną ścieżką ewolucyjną. Dopiero dzisiaj, od 40 tysięcy lat mniej więcej, jesteśmy sami jako jeden gatunek na Ziemi. To jest pierwszy raz w historii naszej ewolucji – mówi w nagraniu Małgorzata Kot.

Badaczka szuka odpowiedzi na pytanie, co z tych spotkań wynikło dla człowieka współczesnego. Na ile kontakt z neandertalczykami i denisowianami – a być może przejęcie części ich wiedzy o środowisku – umożliwił zasiedlenie Europy i Azji, kontynentów ewolucyjnie obcych gatunkowi wywodzącemu się z Afryki? Badania terenowe prowadzi w wysokogórskich jaskiniach w Uzbekistanie, docierając do miejsc oddalonych o kilka dni marszu od najbliższych osad. Stanowiska lokalizuje na podstawie sowieckich publikacji speleologicznych, informacji od lokalnych pasterzy i myśliwych, a niekiedy – zdjęć z blogów uzbeckich wspinaczy.

Równolegle prowadzi badania w Polsce. W jaskiniach Doliny Sąspowskiej w Ojcowskim Parku Narodowym odkryła m.in. najstarsze ślady obecności człowieka na ziemiach Polski – sprzed 450–600 tysięcy lat, przypisane homo heidelbergensis.

Wybrane cytaty

Praca w terenie:

Zdarzyło nam się iść na taką wyprawę trzydniową, żeby znaleźć jaskinię, którą widziałam na trzech zdjęciach w internecie. Bardzo byłam szczęśliwa, jak już znalazłam ją po tych trzech dniach, bo była duża szansa, że jej tam po prostu nie będzie, dokładnie w tym miejscu, które ja wyznaczyłam na mapie.

Spotkałam takiego w górach pasterza i zaczęłam mu opowiadać, co ja badam, że tu byli ludzie, że oni chodzili. I on tak siedzi, patrzy na te góry i mówi: „A ja myślałem, że tu nigdy nic nie było”.

Rola NCN

Nie dostałabym grantu ERC, gdybym wcześniej nie miała grantów NCN. Dzięki perspektywie tych ośmiu lat badań prowadzonych w ramach OPUS-ów mieliśmy cały ogląd sytuacji i mogliśmy bardzo jasno postawić pytania badawcze. Wiedzieliśmy, czego nam brakuje. A kiedy w ankietach ERC pojawia się pytanie, czy dany badacz jest dobrą osobą do wykonywania tego konkretnego grantu – no tutaj od razu zbiliśmy wszystkie kontrargumenty, ponieważ my tam już jesteśmy, badamy od iluś lat. Tak jak MINIATURA jest pilotażowym badaniem do grantu NCN, tak można powiedzieć, że grant NCN jest pilotażowym badaniem po to, żeby napisać grant ERC.

Poprawianie wniosków

Ile razy należy poprawiać wniosek o grant?

- Myślę, że dwa.

- Ale pani robiła znacznie więcej.

- Ja dostałam chyba dopiero trzynasty grant NCN, o który wnioskowałam. Wcześniejsze nie znalazły się na liście do finansowania. (…) Ja po prostu zmieniałam pomysły. Piszemy wniosek mamy jakiś pomysł i zderzamy się z recenzentami. Jak nie dostaniemy grantu, to faktycznie jest ten moment, w którym należy się zastanowić, dopracować wniosek, może lekko zmienić, może zrobić jakieś badania pilotażowe. Przy drugim odrzuceniu, jest ten moment, w którym trzeba się zastanowić. Jeżeli faktycznie wierzymy w nasz projekt, to ja myślę, że należy złożyć jeszcze raz. Ale więcej chyba nie.