Dwa dni dyskusji o polskiej nauce na Śląsku

Czy odwaga w badaniach się opłaca? Jakie wyzwania natury organizacyjnej, finansowej i etycznej stoją przed współczesną nauką na świecie i w Polsce? Jak odnaleźć się w dzisiejszej rzeczywistości naukowej i jednocześnie zachować równowagę w życiu? O tych i wielu innych tematach rozmawialiśmy podczas Dni Narodowego Centrum Nauki 2026 w Katowicach.

Prof. Ryszard Koziołek, prof. Marek Gzik, prof. Krzysztof Jóźwiak, dr hab. Agnieszka Turska-Kawa, prof. UŚ podczas briefingu prasowego przed inauguracją Dni NCN 2026 Dni NCN to wydarzenie odbywające się raz w roku w jednym z miast akademickich w Polsce. To dwa dni spotkań, dyskusji, warsztatów i szkoleń dla naukowczyń i naukowców, osób zatrudnionych w ekosystemie wsparcia nauki, a także studentów i doktorantów zainteresowanymi naukową ścieżką kariery.

6 i 7 maja Narodowe Centrum Nauki symbolicznie przeniosło się na Śląsk, na zaproszenie Uniwersytetu Śląskiego, lidera Konsorcjum Akademickiego – Katowice Miasto Nauki, by porozmawiać o tym, jak w ciągu 15 lat działalności NCN udało się wytworzyć w polskiej nauce kulturę grantową, zachęcić całe środowisko do udziału i w efekcie, skutecznie pomagać indywidualnym badaczom i zespołom uprawiać naukę na najwyższym poziomie.

- Narodowe Centrum Nauki odegrało ogromną rolę w przeobrażaniu polskiego pejzażu akademickiego. Ubieganie się o środki na badania stało się jednym z najważniejszych wyróżników samodzielności badawczej, ożywiając polskie życie naukowe. System grantowy usamodzielnił wielu badaczy, zwłaszcza młodych, którzy dzięki swojej pasji i pomysłowości wybili się na naukową niepodległość znacznie wcześniej niż byłoby to możliwe w tradycyjnym systemie – podkreślił prof. Ryszard Koziołek, rektor Uniwersytetu Śląskiego podczas oficjalnego otwarcia wydarzenia.

Prof. Tomasz Dietl podczas Dni NCN 2026 na Śląsku W inauguracji Dni NCN 2026 wziął udział wiceminister nauki i szkolnictwa wyższego prof. Marek Gzik. W swoim wystąpieniu mówił o nakładach na naukę i o ograniczeniach, z jakimi mierzy się obecnie rząd w kontekście finansów publicznych. Wydatki na badania i rozwój wynoszą w Polsce 1,1 proc. PKB wobec 2,2 proc. średniej europejskiej, czyli – jak zaznaczył – wciąż jest to o wiele mniej niż w krajach będących czołowymi gospodarkami świata. Wobec obecnej sytuacji geopolitycznej znaczna część środków publicznych jest przekierowana na obszary bezpieczeństwa i suwerenności technologicznej kraju. Prof. Gzik zadeklarował, że ministerstwo zabiega o zwiększenie udziału nauki w budżecie państwa. - Państwa głos jest dla nas ważny. Będziemy się wsłuchiwać i będziemy starali się przekonywać, oczywiście na poziomie rządowym, że inwestycja w polską naukę to inwestycja w rozwój całego naszego kraju – podkreślił.

Prof. Tomasz Dietl, przewodniczący Rady NCN, zwrócił uwagę, że w obliczu współczesnych wyzwań społecznych i geopolitycznych, NCN stara się aktywnie poszukiwać nowych możliwości finansowych, m.in. poprzez współpracę z Ministerstwem Obrony Narodowej, Narodowym Centrum Badań i Rozwoju oraz partnerami zagranicznymi w ramach funduszy unijnych czy norweskich. W swoim wystąpieniu podkreślił także, że oprócz podstawowej roli systemu grantowego, jaką jest zapewnienie finansowania badań, pełni on również inne, mniej oczywiste, ale równie ważne funkcje. – Przygotowanie projektu to moment, kiedy zastanawiamy się, co chcemy zrobić, z kim chcemy współpracować, jakie badania przeprowadzić, jaka aparatura jest nam konieczna. Pisanie wniosku jest zajęciem twórczym i przynosi efekty, nawet jak nie zdobędziemy dofinansowania. Odniósł się także do idei planu badawczego oraz zderzenia naukowej kreatywności z administracyjną rozliczalnością. - Naszym celem jest stworzenie nowych odkryć naukowych. I te odkrycia naukowe często przychodzą w momencie wykonywania projektu i nie możemy być związani harmonogramem. Namawiam państwa do odwagi w zmienianiu planów badawczych – podkreślił prof. Dietl.

prof. Krzysztof Jóźwiak podczas Dni NCN 2026 Dni NCN 2026 były okazją do świętowania obchodzonych w tym roku 15. urodzin Narodowego Centrum Nauki wspólnie ze środowiskiem naukowym Śląska. Dyrektor agencji, prof. Krzysztof Jóźwiak zaznaczył, że stworzenie w ciągu tych 15 lat spełniającego swoją rolę systemu grantowego było możliwe m.in. dzięki wdrożeniu niezależnej oceny eksperckiej peer-review. – W naszych konkursach wygrywają najciekawsze pomysły, najśmielsze hipotezy i najnowocześniejsze metody badawcze - podkreślił. Dotychczas NCN sfinansowało 34 tysiące projektów badawczych o wartości ok. 19,75 mld zł. Prof. Jóźwiak sięgnął po jeszcze jedną miarę: – Od kilku lat mówimy o pokoleniu NCN, czyli o wciąż rosnącej grupie badaczek i badaczy, którzy pod skrzydłami NCN albo naukowo dorastali, albo przyjeżdżali z zagranicy, albo budowali swoje pierwsze grupy badawcze, albo ugruntowali swoje naukowe pozycje. To setki lub nawet już tysiące najczęściej młodych naukowców, działających w najróżniejszych dyscyplinach na uniwersytetach, w instytutach badawczych i innych instytucjach rozsianych po całej Polsce. To osoby, które już teraz kształtują najważniejsze kierunki badawcze w naszym kraju, a w przyszłości w jeszcze większym stopniu będą zmieniać krajobraz polskiej nauki – podkreślił dyrektor NCN.

Jak znaleźć swoją (dobrą) drogę w nauce?

Dni NCN to przede wszystkim forum do wspólnej dyskusji o stanie i potrzebach polskiej nauki. W panelach dyskusyjnych spotkali się naukowczynie i naukowcy oraz decydenci, aby pomówić m.in. o odwadze w prowadzeniu badań w Polsce w kontekście wymogów finansowania publicznego oraz wyzwaniach natury etycznej w rzeczywistości pełnej zmiennych uwarunkowań i pułapek wystawiających na próbę rzetelność badawczą.

Granice poznania: czy odwaga w badaniach się opłaca? Panel dyskusyjny Kariera naukowa daje duże możliwości twórczego działania. W trakcie Dni NCN dyskutowano o tym, od czego zacząć swoją karierę, jak zdobyć doświadczenie, zbudować sieć kontaktów naukowych, poszukiwać nowych pomysłów badawczych, a także jak realizować badania i upowszechnić ich wyniki zgodnie z najlepszymi praktykami. Poruszono również tematykę marki osobistej badacza, procesu jej budowania i systemu mikrodecyzji wpływających na jej kształt.

Uczestnicy paneli wskazali na niebezpieczeństwa związane z koniecznością rozliczania pracy naukowej poprzez publikacje naukowe, w oparciu o system punktowy. Prof. Tomasz Dietl, przewodniczący Rady NCN, fizyk teoretyk, w trakcie dyskusji zdiagnozował dwa problemy dzisiejszej nauki – złe publikowanie wyników badań oraz problem z powtarzalnością i odtwarzalnością badań naukowych. Paneliści zgodzili się, że zachowanie etyki w pracy badawczej jest „nienegocjowalną koniecznością”. Każda badaczka i badacz powinni dążyć do publikowania wyników swojej pracy w miejscach, w których publikują liderzy w ich dziedzinie, aby mieć szansę na realny wkład w debatę akademicką, a w konsekwencji – ewaluacyjna wartość punktowa danego czasopisma nie powinna być jedynym kryterium wyboru miejsca publikacji. W dyskusjach podniesiono także kwestię otwartego dostępu do danych i publikacji, który powinien być umiejętnie wkomponowany w system ewaluacji pracy naukowej.

Jak funkcjonują na co dzień naukowcy w Polsce?

Kariera w nauce to wiele różnych składowych, m.in. obowiązków naukowych, badawczych, dydaktycznych, administracyjnych, ale też mniej oczywistych, np. monitoringowych. Podążanie ścieżką rozwoju naukowego wymaga elastycznego poruszania się na wielu płaszczyznach i równoważenia możliwości czasowych oraz potencjału jednostkowego danej osoby. Badaczki i badacze w Polsce funkcjonują na co dzień w wymagającym ekosystemie. Podczas Dni NCN 2026 szczególnie wybrzmiała konieczność podjęcia działań na rzecz utrzymania dobrostanu tej grupy zawodowej. - Często zapominamy, że badania prowadzą żywi ludzie, którzy mają swoje emocje, rodziny i zdrowie. Życie pozaakademickie jest kluczowym parametrem powodzenia prac naukowych. Badacz to przede wszystkim człowiek – i tylko jako osoba zrównoważona i zdrowa może realizować swoją misję najlepiej – podkreślił prof. Ryszard Koziołek, rektor Uniwersytetu Śląskiego.

Aktualne tematy na forum NCN

Spotkanie z Radą NCN: Jakość: Naturalna Cecha Nauki W trakcie Dni NCN 2026 na Śląsku można było również zajrzeć za kulisy pracy Rady Narodowego Centrum Nauki. Podczas otwartego spotkania członkowie gremium omówili zagadnienia, którymi zajmowali się w ciągu ostatnich lat. Podkreślili rolę badań podstawowych w rozwoju społeczno-gospodarczym i postępie cywilizacyjnym świata i kraju. Badania podstawowe nie tylko pozwalają pokonywać granice i poszerzać pola badawcze, ale także identyfikować nisze, które w krótszej lub dłuższej perspektywie czasu staną się źródłem nowych rozwiązań.

Dyskusja dotyczyła również jakości badań interdyscyplinarnych i transdyscyplinarnych, których liczba zauważalnie rośnie. Członkowie Rady omówili powody i uwarunkowania zmian w ofercie konkursowej NCN oraz w zasadach oceny, realizacji i rozliczania projektów. Uczestnicy spotkania dowiedzieli się m.in., dlaczego ocena ekspercka w konkursach NCN opiera się na recenzentach zagranicznych, jakie informacje otrzymują wnioskodawcy wraz z decyzją o finansowaniu lub odmowie finansowania oraz w jakich przypadkach przysługuje odwołanie.

Tematy i uczestnicy wszystkich paneli dyskusyjnych odbywających się w trakcie Dni NCN 2026.

Praktyczny wymiar Dni NCN 2026

Warsztaty dotyczące zarządzania danymi badawczymi, Dni NCN 2026 Podczas Dni NCN, oprócz otwartych debat, odbyła się rekordowa liczba sesji warsztatowych dla różnych grup odbiorców. Cztery sesje były przeznaczone dla naukowczyń i naukowców planujących złożenie wniosków w konkursach NCN. Mogli wcielić się w rolę ekspertów oceniających wnioski i w ten sposób nauczyć się, na co zwracać uwagę podczas konstruowania założeń swoich projektów. Dwie sesje warsztatowe dotyczyły przygotowywania planów zarządzania danymi, podczas kolejnych dwóch pracownicy administracyjni jednostek naukowych mogli poznać cykl życia projektu badawczego, od podpisania umowy aż do rozliczenia. Ostatnia, dziewiąta sesja warsztatowa, była poświęcona przeciwdziałaniu wypaleniu w świecie akademickim.

Organizatorzy Dni NCN 2026

Współorganizatorem Dni NCN 2026 był Uniwersytet Śląski, pełniący rolę lidera konsorcjum siedmiu śląskich uczelni publicznych – Konsorcjum Akademickiego - Katowice Miasto Nauki. W skład konsorcjum wchodzą: Akademia Muzyczna im. Karola Szymanowskiego w Katowicach, Akademia Sztuk Pięknych w Katowicach, Akademia Wychowania Fizycznego im. Jerzego Kukuczki w Katowicach, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach, Politechnika Śląska, Śląski Uniwersytet Medyczny oraz Uniwersytet Śląski w Katowicach.