Jak budować europejski ekosystem danych badawczych, który będzie jednocześnie bezpieczny, odporny, interoperacyjny i suwerenny? To pytanie było punktem wyjścia do dyskusji „Research Data in Europe: Security, Sovereignty and Resilience”, która odbyła się 2 czerwca 2026 r. w Brukseli. Wydarzenie zostało zorganizowane wspólnie przez Stałe Przedstawicielstwo RP przy Unii Europejskiej, Narodowe Centrum Nauki oraz Biuro Promocji Nauki PolSCA PAN w Brukseli.
Spotkanie odbyło się w szczególnie ważnym momencie dla Europy. Jak podkreślano w wystąpieniach otwierających, dane badawcze stają się dziś strategicznym zasobem nie tylko dla rozwoju nauki, lecz także dla konkurencyjności Europy, jej suwerenności technologicznej oraz zdolności do reagowania na najważniejsze wyzwania społeczne i gospodarcze. W kontekście trwających dyskusji nad przyszłością kolejnego Programu Ramowego (FP10), rola danych badawczych, infrastruktury cyfrowej, otwartej nauki oraz gotowości do rozwoju sztucznej inteligencji nabiera coraz większego znaczenia. W wydarzeniu uczestniczyło około 50 przedstawicieli europejskiego ekosystemu badań i innowacji.
Dane badawcze w centrum europejskich ambicji strategicznych
Spotkanie zostało otwarte przez Magdalenę Kulę, attaché ds. badań w Stałym Przedstawicielstwie RP przy Unii Europejskiej, Krzysztofa Jóźwiaka, dyrektora NCN i Tomasza Poprawkę, dyrektora biura PolSCA PAN.
Pierwsza część wydarzenia była poświęcona politycznemu kontekstowi bezpieczeństwa i suwerenności danych badawczych w Europie. Michael Arentoft (Komisja Europejska, DG RTD), Lidia Borrell-Damian (Science Europe) oraz Daniel Wójcik (European Brain Council i Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN) zwrócili uwagę na rosnące znaczenie danych badawczych dla współpracy naukowej, innowacji oraz procesów kształtowania polityk publicznych opartych na wiedzy. Dyskusja pokazała, że europejski krajobraz danych badawczych pozostaje rozproszony, a pełne wykorzystanie potencjału danych wymaga silniejszej koordynacji, zaufanych infrastruktur oraz długofalowych inwestycji.
Jednym z najważniejszych wątków wydarzenia było szerokie rozumienie bezpieczeństwa danych. Uczestnicy zgodzili się, że nie ogranicza się ono wyłącznie do kwestii technicznych czy cyberbezpieczeństwa. Obejmuje również odpowiednie ramy prawne i etyczne, odpowiedzialne zarządzanie danymi, długoterminową ochronę kluczowych zasobów oraz budowanie zaufania na każdym etapie cyklu życia danych – od ich pozyskiwania i zarządzania, po udostępnianie i ponowne wykorzystanie.
 |  |  |  |  |  |
Budowanie zaufanego i odpornego ekosystemu danych badawczych
Druga część spotkania miała formę dyskusji panelowej moderowanej przez Klausa Tochtermanna, przewodniczącego EOSC Association. Przedstawiciele holenderskiego SURF (Ron Augustus), fińskiego CSC – IT Center for Science (Irina Kupiainen), European Molecular Biology Laboratory - EMBL (Plamena Markova) oraz Instytutu Oceanologii PAN (Sławomir Sagan) rozmawiali o tym, jak wzmacniać odporność europejskiego systemu badań, zachowując jednocześnie otwartość i międzynarodowy charakter współpracy naukowej. Wśród kluczowych zagadnień znalazły się interoperacyjność, trwałość infrastruktury cyfrowej, rozwój kompetencji związanych z zarządzaniem danymi oraz budowanie zaufanych partnerstw w ramach Europejskiej Przestrzeni Badawczej.
Szczególną uwagę poświęcono Europejskiej Chmurze Otwartej Nauki (EOSC). Uczestnicy podkreślali, że przykład EOSC pokazuje, iż otwartość danych i ich bezpieczeństwo nie muszą się wzajemnie wykluczać. Integrując rozproszone zasoby danych badawczych oraz promując wspólne standardy, EOSC wspiera budowę europejskiego środowiska opartego na zaufaniu, odpowiedzialności, interoperacyjności i wysokiej jakości zarządzaniu danymi. Jak wielokrotnie podkreślano podczas debaty, suwerenność danych nie oznacza izolacji, lecz zdolność do współpracy na europejskich zasadach przy zachowaniu kontroli nad kluczowymi zasobami i infrastrukturami.
Podsumowując dyskusję wyrażono wspólne przekonanie, że dane badawcze przestały być jedynie elementem wspierającym realizację projektów naukowych. Coraz częściej stają się czynnikiem decydującym o ich jakości, skuteczności i długofalowym wpływie. Budowa bezpiecznego, zaufanego i odpornego europejskiego ekosystemu danych badawczych będzie wymagała dalszej współpracy między decydentami, instytucjami finansującymi badania, infrastrukturami badawczymi oraz środowiskiem naukowym.
Polska w europejskim ekosystemie danych badawczych
Wydarzenie było również okazją do podkreślenia rosnącego zaangażowania Polski w rozwój Europejskiej Chmury Otwartej Nauki (EOSC) oraz szerszego europejskiego ekosystemu danych badawczych. Dzięki działalności Narodowego Centrum Nauki, polskich instytucji naukowych oraz społeczności badawczych, polska nauka jest coraz silniej powiązana z europejskimi inicjatywami wspierającymi otwartą naukę, zasady FAIR, interoperacyjność infrastruktury oraz odpowiedzialne zarządzanie danymi.
Narodowe Centrum Nauki, aktywnie uczestnicząc w inicjatywach i debatach związanych z EOSC, przyczynia się do wzmacniania obecności polskich naukowców w Europejskiej Przestrzeni Badawczej oraz do tworzenia warunków umożliwiających bezpieczne udostępnianie, odnajdywanie i ponowne wykorzystywanie danych badawczych w europejskim wymiarze. NCN jest koordynatorem krajowego węzła EOSC-PL, który uczestniczy w Federacji EOSC od jej powstania w 2015 roku. Polski węzeł rozwijają wspólnie z NCN: Akademickie Centrum Komputerowe Cyfronet AGH, Politechnika Gdańska, Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego (ICM) Uniwersytetu Warszawskiego oraz Instytut Oceanologii PAN.