Podcast NCN 04/07 - Jak zwiększać udział Polski w grantach ERC

Leszek Kaczmarek to biolog molekularny z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego PAN, członek Rady Naukowej ERC i panelista agencji niemal od początku jej istnienia, od 2007 roku. Katarzyna Kubica-Oroń jest ekspertką Krajowego Punktu Kontaktowego Programów Badawczych UE w obszarze ERC i menedżerką projektów naukowych. Rozmowę prowadzi Anna Korzekwa-Józefowicz.

Jak ERC rozpoznaje przełom

ERC ocenia wnioski według jednego kryterium: doskonałości naukowej. O tym, co jest przełomowe, rozstrzyga panel. – Nikt z nas w Radzie Naukowej tego nie definiuje. Mamy system, który pozwala to identyfikować. To zbiorowa mądrość określa, co jest przełomowe – mówi prof. Leszek Kaczmarek.

Katarzyna Kubica-Oroń dodaje, że przełomowość w każdej dziedzinie wygląda inaczej. – Projekt ma być solidny, ale przede wszystkim zaskakujący – mówi.

Pomysł to dopiero początek. W rozmowie kwalifikacyjnej panel sprawdza, czy badacz naprawdę zna warsztat potrzebny do realizacji projektu. – Zdarza się, że ktoś przychodzi z ciekawym pomysłem i staje przed panelem jako menedżer: ja przyjmę do pracy tego, tamtego, samych specjalistów. I widać, że się na tym nie zna. Taka osoba nie ma szans na grant – zauważa prof. Kaczmarek.

Ekspertka KPK przypomina o najprostszym warunku, który bywa przez naukowców pomijany. – ERC chce finansować science, a nie science fiction. Naukowcy często na etapie pisania wniosku w ogóle nie zaglądają do dokumentacji ani do kryteriów oceny. A pierwsza rzecz, od jakiej bym zaczęła, to sprawdzenie, czy mój projekt wpisuje się w oczekiwania ERC – podkreśla.

25 procent populacji, 5 procent grantów

Rada Naukowa ERC, której grupie roboczej przewodniczył prof. Kaczmarek, opublikowała 26 marca 2026 roku Białą Księgę o niskim udziale krajów widening w grantach ERC. Do krajów widening zalicza się państwa przyjęte do Unii od 2004 roku oraz Grecję i Portugalię, czyli około 25 procent populacji UE, która zdobywa mniej niż 5 procent grantów ERC. Z tych krajów pochodzi też poniżej 10 procent panelistów.

Biała Księga wskazuje kilka przyczyn tego dystansu:

• niskie krajowe nakłady na badania,
• słabe wsparcie instytucjonalne,
• ograniczony dostęp do międzynarodowych sieci naukowych,
• bariery językowe i psychologiczne.

Prof. Kaczmarek wiąże ten dystans z mechanizmem, który jego zdaniem osłabia naukę u podstaw. – Najgorsze, co spotyka polską naukę, to ocena parametryczna. Działa dokładnie przeciwnie do tego, czego chce ERC. Tam trzeba skupić się na wielkich osiągnięciach, a my zmuszani jesteśmy robić inaczej – mówi.

Niedobór grantów ma według niego wymiar cywilizacyjny. Niewykorzystany potencjał intelektualny 25 procent populacji Europy to mniej odkryć, technologii i terapii dla wszystkich. Pojedyncze granty odwracają ten mechanizm: budują lokalne ośrodki wybitnej nauki, które przyciągają i kształcą kolejne pokolenie badaczy.

– Nawet pojedyncze granty ERC tworzą u nas wyspy szczęśliwości, wybitnej nauki, które przyciągają młodzież naukową. A ta uczy się uprawiania dobrej nauki. Jeśli nie wykorzystujemy doskonałości naukowej, nie poruszamy się cywilizacyjnie do przodu jako ludzkość – mówi prof. Kaczmarek. Tracą na tym także najlepsze ośrodki Europy Zachodniej, którym brakuje wykształconych w takich miejscach badaczy. Budowanie wysp wybitnej nauki w krajach widening leży we wspólnym interesie całego kontynentu.

Co może zrobić naukowiec

Najważniejsze jest budowanie odpowiedniego dorobku już od doktoratu: nielicznych, ale naprawdę znaczących publikacji, w których badacz jest pierwszym autorem i wnosi kluczowy wkład.

Kluczowe jest również środowisko i networking. Najlepszy przykład dają Czesi, którzy w jednym z konkursów Consolidator osiągnęli 25,5-procentowy współczynnik sukcesu, najwyższy spośród wszystkich krajów. Sukces był efektem oddolnej inicjatywy laureatów i panelistów ERC, którzy stworzyli system mentoringu i wsparcia dla potencjalnych kandydatów.

W Polsce wsparcie zapewniają Krajowy Punkt Kontaktowy, horyzontalne punkty kontaktowe w sześciu makroregionach oraz Biuro Doskonałości Naukowej PAN, które organizują warsztaty, szkolenia i mock interview. Dodatkowym narzędziem jest ERC Mentoring Initiative. – Trzeba otaczać się ludźmi, którzy dostali te granty i którzy je oceniają – podkreśla Katarzyna Kubica-Oroń. – Bez budowania networkingu będzie po prostu trudniej.

Na koniec prowadząca pyta, czy rozmowa zachęca, czy zniechęca do aplikowania. – My nie zachęcamy do składania wniosków. My skłaniamy wyjątkowych ludzi do składania wyjątkowych wniosków – odpowiada prof. Kaczmarek.

Wybrane wypowiedzi

Leszek Kaczmarek

Celem nie jest zdobywanie grantów ERC. Celem jest wybitna nauka, a granty ERC są tylko jej miarą, bo nie ma w Europie lepszej miary najwyższej jakości naukowej. Nagroda Nobla może być lepsza, ale jest już bardzo selektywna.

W 2012 roku prowadziłem panel, w którym przyznaliśmy grant ERC młodemu badaczowi z Austrii. Po siedmiu latach postdoca w Kalifornii przywiózł tylko jedną publikację jako pierwszy autor, ale za to bardzo znaczącą. Dostał grant i laboratorium w Wiedniu. To dobrze pokazuje, co się liczy w dorobku.

Katarzyna Kubica-Oroń

ERC jest otwarte dla wszystkich, bez względu na wiek, płeć czy pochodzenie. Podczas ewaluacji nie ocenia się jednostki. Wielokrotnie spotykałam się z opinią, że granty ERC są wyłącznie dla naukowców z najlepszych ośrodków badawczych w Europie. To nieprawda i ważne, żeby nie powielać tego mitu.

Podczas wydarzenia „Sceny ERC” na Copernicus Festival zaprosiłam wielu laureatów grantów ERC realizujących obecnie projekty w Polsce. Zdecydowana większość zdobyła ten grant nie za pierwszym, a za kolejnym razem. To bardzo konkurencyjny konkurs, więc nie warto się szybko poddawać. Jeśli się nie uda, poprawiamy aplikację i uczymy się, jak to robić lepiej.