Członkowie komisji sejmowej w NCN

15 stycznia w NCN gościli członkowie sejmowej Komisji Edukacji i Nauki. Rozmawialiśmy o tym, jak badania podstawowe pracują na rzecz społeczeństwa i gospodarki oraz jaką rolę pełni w tym systemie NCN. Było to pierwsze takie spotkanie z parlamentarzystami z komisji w historii agencji.

Badania podstawowe to inwestycja, która napędza innowacje oraz realnie poprawia bezpieczeństwo i jakość życia. Rezonans magnetyczny, leki oparte na GLP-1 czy płaskie ekrany w smartfonach mają wspólne źródło w badaniach prowadzonych przez lata bez perspektywy natychmiastowych wdrożeń. Reakcja łańcuchowa polimerazy (PCR), dziś standard w diagnostyce chorób, wyrosła z ciekawości naukowców badających bakterie w gorących źródłach Yellowstone. Technologia LCD wywodzi się z XIX-wiecznych badań nad ciekłymi kryształami – związkami chemicznymi, które po raz pierwszy obserwowano m.in. w substancjach pochodzenia roślinnego, w tym z marchwi. Wiedza rozwijana przez lata w ramach badań podstawowych jest dziś podstawą globalnego rynku elektroniki użytkowej.

W Polsce badania podstawowe finansuje Narodowe Centrum Nauki. W latach 2011-2024 NCN wsparło ponad 31 tysięcy projektów, realizowanych przez ponad 22,5 tysiąca badaczek i badaczy pracujących w całym kraju. – Badania o charakterze podstawowym stanowią fundament wszystkiego, co dzieje się dalej w obszarze rozwoju i innowacji, nowych pomysłów, które można komercjalizować. Dlatego chcemy opowiedzieć o tym, dlaczego badania podstawowe prowadzone w polskich instytucjach są szczególnie istotne – mówił w trakcie spotkania z parlamentarzystami Krzysztof Jóźwiak, dyrektor NCN.

Na potrzebę merytorycznego dialogu zwróciła uwagę przewodnicząca komisji Krystyna Szumilas: – Gdy rozmawiamy na posiedzeniach komisji, dominuje wydźwięk polityczny, mniej czasu poświęca się merytorycznej dyskusji o istocie problemu. Chcemy słuchać osób, które na co dzień korzystają z przepisów, które tworzymy, i w oparciu o nie realizują swoją misję.

W spotkaniu uczestniczyli także posłowie: Dariusz Wieczorek, wiceprzewodniczący komisji, Dorota Olko, przewodnicząca podkomisji stałej nauki i szkolnictwa wyższego, Katarzyna Matusik-Lipiec, Sylwia Bielawska oraz Zbigniew Dolata. O badaniach i roli NCN w rozwoju kariery opowiedzieli zaproszeni naukowcy: Ewa Zuba-Surma, Aleksandra Rutkowska, Urszula Stachewicz, Jacek Jemielity, Róża Szweda, Anna Matysiak oraz Karolina Ćwiek-Rogalska.

Wyniki istotne dla kraju

W części otwartej dyskusji Justyna Chodkowska-Miszczuk, członkini Rady NCN wskazała na rolę nauk społecznych w zarządzaniu państwem: – W kraju przyfrontowym, mierzącym się z depopulacją i kryzysem energetycznym, wyniki badań humanistycznych i społecznych dają wiedzę opartą na dowodach. Pozwalają identyfikować nisze badawcze istotne dla sektora publicznego.

Posłanka Sylwia Bielawska zwracała uwagę na znaczenie bezpośredniego kontaktu z naukowcami. – Do tej pory znamy państwa ze sprawozdań, z raportów, z propozycji do budżetu. A zobaczyć na żywo naukowców, którzy są takimi ogromnymi pasjonatami, to jest naprawdę bardzo ważne doświadczenie – mówiła. Podkreślała też potrzebę lepszej komunikacji społecznej: – Bardzo często jest tak, że przeciętny Kowalski nie ma w ogóle świadomości, że te badania mogą mieć tak ważne zastosowania. I ten związek trzeba uświadamiać.

Powroty i utrzymanie potencjału

W wypowiedziach parlamentarzystów i naukowców wielokrotnie pojawiało się znaczenie NCN w przyciąganiu talentów i zachęcaniu do powrotu do Polski badaczek i badaczy, którzy wiele lat pracowali za granicą. – NCN jest tą instytucją, która pozwala na to, żeby utalentowani ludzie nie uciekali z nauki do pracy w biznesie – mówiła posłanka Dorota Olko. – Robi wrażenie to, że osoby z tak dużym doświadczeniem międzynarodowym decydują się na pracę w Polsce i kolejne sukcesy odnoszą tutaj – dodawała.

Naukowcy zwracali jednocześnie uwagę, że zaprezentowane podczas spotkania przykłady nie oddają pełnej skali potrzeb systemu. – Badaczek i badaczy wracających do kraju mogłoby być więcej, ale ten potencjał nie jest do końca wykorzystywany – mówiła prof. Anna Matysiak. – Jeśli chcemy, by młodzi naukowcy pracowali w Polsce, kluczowe jest odpowiednie finansowanie NCN.

Zmiana oblicza

Kwestia stabilności finansowania agencji była jednym z najmocniej wybrzmiewających tematów dyskusji. – NCN naprawdę zmienił oblicze polskiej nauki, ale jeżeli chcemy utrzymać ten impet, to – finanse, finanse i jeszcze raz finanse – mówił prof. Łukasz Michalczyk z Rady NCN. Zwracał uwagę, że bez zwiększenia nakładów na funkcjonowanie badań podstawowych trudno będzie uniknąć zatrzymania rozwoju Polski na poziomie średnim, zamiast budowania własnych odkryć o znaczeniu globalnym.

Dariusz Wieczorek, wiceprzewodniczący Komisji Edukacji i Nauki, mówił o konieczności planowania strategicznego: „Musimy rozmawiać o wizji programów i systemie na najbliższe 10 lat. Nie mam wątpliwości, że NCN to tlen”.

Poseł Zbigniew Dolata podkreślał, że problem finansowania ma charakter systemowy i długofalowy. – Nie da się robić nauki bezkosztowo. To powinno być porozumienie ponadpartyjne – mówił, przyznając, że „żaden rząd nie dokonał dotąd przełomu w tej materii”, a określenie docelowego poziomu wydatków na naukę – na przykład jako procentu PKB – pozostaje kluczowym wyzwaniem.

Wśród barier utrudniających pracę naukowcy wskazywali także m.in. na prawo zamówień publicznych. – To jest tak, jakby startować w wyścigach Formuły 1 bez kół – mówił prof. Jacek Jemielity, podkreślając, że długotrwałe procedury zakupowe realnie paraliżują prowadzenie badań. Zwracano też uwagę na przepisy wizowe, które utrudniają rozwój współpracy międzynarodowej.

W podsumowaniu spotkania wyraźnie zaznaczono rolę Narodowego Centrum Nauki jako instytucji zdolnej do bycia partnerem państwa w kształtowaniu polityki naukowej. – Naukowcy są gotowi być partnerem w różnych aktywnościach: promowaniu nauki i uczestniczeniu w dyskusjach o polityce naukowej – konkludował dyrektor NCN Krzysztof Jóźwiak.

– Dostarczacie nam państwo argumentów i za to dostarczanie argumentów bardzo serdecznie dziękuję. One mają wpływ na późniejsze decyzje dotyczące i finansowania, i sposobu działania różnych instytucji – mówiła Krystyna Szumilas, podkreślając, że „system NCN dobrze funkcjonuje”.