Rok po dołączeniu Polski do działań Federacji EOSC współpraca pomiędzy węzłami EOSC weszła w kolejny etap rozwoju. W imieniu węzła krajowego EOSC Polska dyrektor Narodowego Centrum Nauki, prof. Krzysztof Jóźwiak podpisał Memorandum of Understanding (MoU), które sformalizowało udział Polski w budowie europejskiego ekosystemu otwartej nauki, podkreślając rolę kraju w tworzeniu spójnego, cyfrowego ekosystemu nauki w Europie.

Prof. Krzysztof Jóźwiak podpisuje Memorandum of Understanding Federacji EOSC W skład Węzła Krajowego EOSC Polska koordynowanego przez Narodowe Centrum Nauki wchodzą: Akademickie Centrum Komputerowe Cyfronet AGH, Instytut Oceanologii Polskiej Akademii Nauk, Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego oraz Politechnika Gdańska.

Dokument, który jako pierwszy podpisał Prezydent EOSC Association, Klaus Tochtermann podczas Sympozjum EOSC w Brukseli w listopadzie 2025 r., określa ramy współpracy federacji węzłów krajowych, tematycznych i e-infrastrukturalnych, które razem tworzą spójny system danych, narzędzi cyfrowych i usług badawczych w Europie.

Dla Polski podpisanie MoU oznacza zarówno wyróżnienie, jak i zobowiązanie. Polski Węzeł Krajowy EOSC-PL, jako jeden z pierwszych węzłów w Federacji, współtworzy fundamenty europejskiej wspólnoty danych i usług badawczych, zwiększając widoczność i dostępność polskich zasobów naukowych w całej Europie, jednocześnie stając się punktem dostępu dla polskich naukowców do europejskich otwartych zasobów nauki.

Prof. Krzysztof Jóźwiak, Dyrektor Narodowego Centrum Nauki podkreśla: – Podpisanie Memorandum to realne otwarcie nowego etapu współpracy europejskiej. Dzięki Federacji EOSC polscy badacze będą pełnoprawnymi uczestnikami europejskiego ekosystemu nauki.

Podpisanie MoU wpisuje się w strategiczne inicjatywy UE, w tym rozwój Europejskiej Przestrzeni Badawczej (ERA) oraz Europejskiej Strategii dla Sztucznej Inteligencji w Nauce, potwierdzając znaczenie otwartych zasobów nauki i współpracy międzyinstytucjonalnej w Europie.

Federacja EOSC jest tworzona w ramach współprogramowego partnerstwa EOSC realizowanego we współpracy pomiędzy Komisją Europejską i EOSC Association od 2021 roku.

Prof. Grzegorz Pietrzyński z Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN otrzymał dofinansowanie na realizację projektu „Toward Autonomous Observatories”. W drugiej, ostatniej rundzie konkursu na 2025 rok Europejska Rada ds. Badań Naukowych przyznała łącznie 136 grantów Proof of Concept.

Projekt realizowany w CAMK PAN otrzymał dofinansowanie w wysokości 150 tys. euro. Jego celem jest stworzenie profesjonalnego oprogramowania, które umożliwi w pełni autonomiczne i jednoczesne sterowanie wieloma teleskopami oraz instrumentami naukowymi. System będzie podejmował decyzje w czasie rzeczywistym – m.in. na podstawie warunków pogodowych, priorytetów naukowych oraz harmonogramów prowadzonych obserwacji.

Prof. Grzegorz Pietrzyński podczas obchodów 10-lecia Narodowego Centrum Nauki, fot. Michał Łepecki/NCN Takie rozwiązanie może zwiększyć efektywność obserwacji astronomicznych nawet o 30 procent, poprawić jakość pozyskiwanych danych oraz obniżyć koszty operacyjne dużych projektów badawczych. Nowy system będzie testowany w Obserwatorium Cerro Murphy im. Rolfa Chini w północnym Chile, prowadzonym przez CAMK PAN – jednym z najlepszych miejsc na świecie do obserwacji nieba.

– Nie istnieje jedna, formalna definicja obserwatoriów autonomicznych. Przedstawiona w opisie grantu koncepcja jest w dużej mierze naszą autorską wizją – zaznaczył prof. Pietrzyński w materiałach instytucji. W projekcie AutObs, poza kierownikiem, pracują także: Mikołaj Kałuszyński, dr Marek Górski oraz Mirosław Kicia.

Granty Proof of Concept są skierowane do laureatek i laureatów wcześniejszych grantów ERC. Wspierają działania zmierzające do praktycznego wykorzystania wyników badań – od rozwoju technologii, przez analizę potencjału wdrożeniowego, po przygotowanie do dalszych etapów komercjalizacji. Program jest finansowany w ramach „Horyzontu Europa”, ramowego programu Unii Europejskiej na rzecz badań naukowych i innowacji.

W dwóch rundach konkursu Proof of Concept na 2025 rok oceniono łącznie 879 wniosków, z czego 300 otrzymało finansowanie. Projekty będą realizowane w 23 państwach członkowskich Unii Europejskiej i krajach stowarzyszonych.

Europejska Rada ds. Badań Naukowych wspiera badania podstawowe od 2007 roku. Do tej pory sfinansowała niemal 18 tysięcy projektów realizowanych przez ponad 10 tysięcy badaczek i badaczy z 85 krajów. Wśród nich jest 101 projektów realizowanych w Polsce.

Prof. Grzegorz Pietrzyński jest laureatem dwóch wcześniejszych grantów ERC. W swojej karierze realizował także cztery projekty finansowane przez Narodowe Centrum Nauki.

– NCN to najlepsza rzecz, jaka wydarzyła się dla środowiska naukowego w wolnej Polsce – mówi prof. Jacek Jemielity. Historie naukowców realizujących projekty finansowane przez agencję pokazują, jak decyzje o finansowaniu przekładają się na konkretne badania i ich praktyczne konsekwencje.

W latach 2011-2024 NCN wsparło ponad 31 tysięcy projektów, realizowanych przez ponad 22,5 tysiąca badaczek i badaczy. W połowie stycznia siedmioro z nich uczestniczyło w spotkaniu z sejmową Komisją Edukacji i Nauki  poświęconym roli badań podstawowych w społeczeństwie i gospodarce.

– Młody doktor nie dostanie od razu grantu ERC. Musi się nauczyć pisać wnioski, nauczyć się tego procesu. NCN daje taką przestrzeń – pozwala uczyć się na mniejszych grantach, popełniać błędy i iść dalej. To jest kluczowe, jeśli chcemy, żeby młodzi badacze mogli później sięgać po większe środki, także europejskie – mówiła prof. Anna Matysiak.

Wpływ NCN na przebieg karier badaczek i badaczy powracał w wystąpieniach uczestników spotkania, niezależnie od dziedziny i etapu kariery.

Badania, które mogą zmienić leczenie SM

Dr hab. Aleksandra Rutkowska pracuje na Gdańskim Uniwersytecie Medycznym, kieruje zespołem zajmującym się stwardnieniem rozsianym – chorobą ośrodkowego układu nerwowego, która najczęściej dotyka młode kobiety, w okresie największej aktywności zawodowej i rodzinnej. W stwardnieniu rozsianym własny układ immunologiczny organizmu niszczy osłonki mielinowe neuronów, prowadząc do zaburzeń przewodzenia sygnałów nerwowych. – Osłonki działają jak izolacja na kablach: kiedy jej brakuje, impulsy elektryczne „uciekają”, a informacja nie dociera tam, gdzie powinna – tłumaczy badaczka. To właśnie ten mechanizm stoi za objawami takimi jak zaburzenia widzenia, czucia czy problemy z poruszaniem się.

Jej badania koncentrują się na dwóch kluczowych obszarach: neurozapaleniu – czyli mechanizmach, które umożliwiają komórkom odpornościowym przedostawanie się do mózgu – oraz remielinizacji, czyli odbudowie uszkodzonych osłonek mielinowych. Choć dostępne dziś terapie skutecznie hamują stan zapalny, nie pozwalają na naprawę już powstałych uszkodzeń. Celem zespołu badaczki jest stworzenie terapii, które nie tylko zatrzymają chorobę, ale również pobudzą układ nerwowy do regeneracji.

Efektem tych prac jest nowa strategia terapeutyczna, która właśnie uzyskała polski patent i jest w trakcie procedury patentowej na poziomie europejskim. Projekt – oparty na solidnych danych in vitro i in vivo – został oceniony przez międzynarodowy fundusz inwestycyjny jako dojrzały naukowo i gotowy do dalszego rozwoju.

– Projekt badań podstawowych, sfinansowany w całości przez NCN, wchodzi bezpośrednio w fazę wdrożeniową – mówi Aleksandra Rutkowska. – Inwestor zagraniczny planuje sfinansować dalsze badania przedkliniczne oraz pierwszą fazę badań klinicznych, również z udziałem pacjentów ze stwardnieniem rozsianym.

Naukowczyni po ponad 11 latach pracy naukowej w Irlandii i Szwajcarii wróciła do Polski dzięki konkursowi POLONEZ. Grant pozwolił jej założyć niezależną grupę badawczą i prowadzić badania w warunkach pełnej autonomii naukowej.

Jak podkreśla, możliwość skupienia się wyłącznie na pracy badawczej – bez obciążeń dydaktycznych i hierarchicznych – pozostaje w polskich realiach rzadkością, a bez wsparcia NCN byłaby niemożliwa. Badaczka aktywnie angażuje się w inicjatywy wspierające kobiety w nauce oraz popularyzację badań. Jej profil znalazł się m.in. w wirtualnym muzeum nauki UNESCO – jako jedynej Polki obok Marii Skłodowskiej-Curie.

Historie odzyskiwania i utraty

Karolina Ćwiek-Rogalska jest profesorką w Instytucie Slawistyki Polskiej Akademii Nauk. Zajmuje się tym, jak po 1945 roku w Europie Środkowej powstawały nowe społeczności i nowe kultury. Punktem wyjścia są regiony powojennych przesiedleń – obszary, w których miliony ludzi znalazły się w obcych, naznaczonych wcześniejszą obecnością materialnych światach. – Rok 1945 nie był rokiem zerowym. Był początkiem długiego procesu kształtowania się nowych więzi, nowych znaczeń i nowych sposobów życia w przestrzeniach odziedziczonych po innych – podkreśla.

Badania etnograficzne i archiwalne prowadzone przez naukowczynię dotyczą tego, jak ludzie żyli w „pozostałościach dawnej kultury”: w domach, miastach i krajobrazach, które nie były projektowane dla nich. Jak nadawali sens temu, co zastali i jak długo trwał proces oswajania tej materialnej i symbolicznej spuścizny. Szacunki mówią, że powojenne przesiedlenia dotknęły co czwartej osoby w Polsce – a wiele z tych historii nigdy nie zostało opowiedzianych.

Badania te mają także wymiar społeczny. Stały się podstawą nowej wystawy w Muzeum Ziemi Wałeckiej – pierwszej po czterdziestu latach – opowiadającej historię miasta poprzez losy konkretnych ludzi, a nie abstrakcyjne narracje. Badaczka regularnie prowadzi otwarte wykłady i debaty, poświęcone temu, jak dziś mówić o doświadczeniu tzw. Ziem Odzyskanych i dlaczego – 80 lat po wojnie – wciąż brakuje nam języka do opisu tych procesów.

Efektem wieloletnich prac jest także książka Ziemie: historie odzyskiwania i utraty, wydana pod koniec 2024 roku, która doczekała się kolejnych dodruków i wzbudziła zainteresowanie także poza Polską – w mediach niemieckich, holenderskich i anglojęzycznych.

 – Jestem osobą, która otrzymała z NCN mniej więcej tyle samo grantów, ile poniosła porażek – mówi naukowczyni. Pierwszym wsparciem była niewielka MINIATURA, poświęcona badaniom dawnej rejencji koszalińskiej. Dziś kieruje grantem OPUS, w którym analizuje, jak powojenna biurokracja w Polsce i Czechosłowacji próbowała „wytworzyć” poczucie narodowej przynależności – często na odwrocie niemieckich formularzy i dokumentów.

Doświadczenie zdobyte w krajowym systemie grantowym przełożyło się także na sukces międzynarodowy. W 2022 roku badaczka uzyskała grant ERC Recycling German Ghosts, realizowany przez polsko-czesko-słowacki zespół. Projekt dotyczy tego, jak materialne pozostałości po poprzednich mieszkańcach są ponownie włączane w obieg społeczny i jak zmienia się ich znaczenie w czasie.

W 2023 otrzymała Nagrodę NCN za wybitne osiągnięcia naukowe dla badaczy młodego pokolenia.

– Praca humanisty nie polega na siedzeniu w pojedynkę z kartką papieru – podkreśla. – To długotrwałe badania terenowe, praca zespołowa, uczenie się lokalnych perspektyw i unikanie gotowych odpowiedzi. Bo im mniej wiemy o sobie nawzajem, tym łatwiej nami manipulować.

Terapie komórkowe w ortopedii i kardiologii

Wśród uczestników rozmowy z parlamentarzystami była prof. Ewa Zuba-Surma. – To było bardzo dobre, merytoryczne spotkanie. Oby takich wydarzeń było więcej i oby przekładały się na lepsze zrozumienie i wsparcie badań naukowych w naszym kraju – mówi.

Ewa Zuba-Surma prowadzi badania w Zakładzie Biologii Komórki na Wydziale Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kilkanaście lat temu, po powrocie ze stażu w USA, dzięki grantom powrotowym Fundacji na rzecz Nauki Polskiej założyła własny zespół. Dla jego dalszego funkcjonowania i dynamicznego rozwoju kluczowe okazało się finansowanie pozyskane z Narodowego Centrum Nauki. – Dzięki wsparciu NCN mogliśmy wdrażać nowe metody, szkolić młodych naukowców za granicą i przejść od badań podstawowych do projektów aplikacyjnych. Pozwoliło nam to bez kompleksów startować w konkursach europejskich jako pełnoprawny partner międzynarodowych konsorcjów – podkreśla badaczka.

Zespół kierowany przez badaczkę pracuje nad wykorzystaniem unikatowych właściwości komórek macierzystych oraz wydzielanych przez nie bioaktywnych pochodnych do naprawy uszkodzonych tkanek. Badania koncentrują się na tworzeniu innowacyjnych leków komórkowych i biologicznych nowej generacji, a także rozwiązań z zakresu inżynierii tkankowej – implantów i organoidów. Mogą one znaleźć zastosowanie w medycynie – głównie w ortopedii i kardiologii – oraz w weterynarii.

Zespół Ewy Zuby-Surmy współpracuje z ośrodkami badawczymi i partnerami biznesowymi w Polsce, Europie i Stanach Zjednoczonych. Jednym z wymiernych efektów tych działań jest produkt leczniczy terapii zaawansowanej – MesoCellA-Ortho. Terapia ta, opracowana z myślą o pacjentach z chorobą zwyrodnieniową stawów (osteoartrozą), pomyślnie przeszła już pierwszą i drugą fazę badań klinicznych. Rozwijane przez krakowski zespół technologie są rozpoznawalne także w środowisku międzynarodowym, czego dowodem była ich niedawna prezentacja przed inwestorami w Dolinie Krzemowej.

Krótka droga do zastosowań

Prof. Jacek Jemielity kieruje Laboratorium Chemii Biologicznej w Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego. Od ponad 25 lat zajmuje się technologiami mRNA – cząsteczek, które stanowią komórkowy „przepis” na wytwarzanie białek. Jego zespół pracuje nad modyfikacjami mRNA, które zwiększają jego stabilność i skuteczność terapeutyczną. To właśnie ta technologia stała się podstawą pierwszych szczepionek przeciw COVID-19, a dziś znajduje zastosowanie m.in. w szczepionkach przeciwnowotworowych, leczeniu rzadkich chorób genetycznych, terapiach komórkowych oraz w połączeniu z technologią CRISPR-Cas.

Badania prowadzone przez prof. Jemielitego szybko przechodzą od etapu podstawowego do zastosowań. Zespół jest współautorem kilkunastu patentów i zgłoszeń patentowych, z których część została skomercjalizowana. Dwa rozwiązania opracowane na Uniwersytecie Warszawskim zostały wylicencjonowane przez firmę BioNTech i są obecnie wykorzystywane w kilkunastu badaniach klinicznych, głównie w obszarze spersonalizowanych szczepionek przeciwnowotworowych.

– Mam szczęście pracować w dziedzinie, w której droga od wiedzy do zastosowań jest bardzo krótka – mówi prof. Jacek Jemielity. – Badania podstawowe pozwalają nam sprawdzić, czy dana idea w ogóle ma sens, zanim trafi do pacjentów.

Doświadczenia z transferem technologii doprowadziły także do powstania spółki ExploRNA Therapeutics – spin-offu Uniwersytetu Warszawskiego. Firma prowadzi badania nad terapiami RNA, zatrudnia kilkudziesięciu specjalistów i pozyskała finansowanie prywatne oraz grant Fundacji Billa i Melindy Gatesów. Równolegle badacz kieruje Centrum Nowych Technologii UW. W jego ocenie istnienie takich instytucji, jak NCN, ma fundamentalne znaczenie dla całego ekosystemu nauki i innowacji.

– NCN to najlepsza rzecz, jaka wydarzyła się dla środowiska naukowego w wolnej Polsce – podkreśla. – Bez silnych badań podstawowych nie ma sensownych innowacji. Jeśli chcemy zbierać plony, musimy najpierw zasiać dobre ziarno.

Procesy, które decydują o przyszłości

Demografia to opowieść o przyszłości społeczeństw: o tym, ilu nas będzie, w jakim wieku i zdrowiu wejdziemy w kolejne dekady oraz jakie decyzje publiczne będą miały tu realne znaczenie.

Anna Matysiak, profesorka na Wydziale Nauk Ekonomicznych UW i kierowniczka interdyscyplinarnego Centrum Badań nad Rynkiem Pracy i Rodziną LabFam, pracuje z zespołem zajmującym się trzema procesami kluczowymi dla struktury ludności: płodnością, umieralnością i migracjami. Badania prowadzone w LabFam dotyczą m.in. spadku liczby urodzeń w krajach europejskich, zróżnicowań w długości i jakości życia między grupami społecznymi oraz roli migracji w starzejących się społeczeństwach. To pytania bez prostych odpowiedzi – i bez patentów na końcu drogi.

– My tych badań nie przełożymy na patenty. Żaden partner gospodarczy nie będzie nimi zainteresowany. A jednocześnie są to badania o bardzo dużym znaczeniu społecznym i gospodarczym, bo bezpośrednio przekładają się na funkcjonowanie społeczeństw i gospodarek – mówi naukowczyni.

Jak podkreśla, są to badania o dużym znaczeniu społecznym i gospodarczym, ale trudne do finansowania w systemach nastawionych na szybkie wdrożenia i mierzalne „produkty”. Dlatego kluczowe znaczenie ma stabilne finansowanie badań podstawowych, które pozwala rozwijać zespoły badawcze, szkolić młodych naukowców i budować kompetencje potrzebne do sięgania po większe, także europejskie środki.

Badaczka przez lata pracowała naukowo w Niemczech i Austrii, a po uzyskaniu grantu Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych w 2019 roku – napisanego jeszcze w Austrii – wróciła do Polski w ramach programu NAWA „Polskie Powroty” i przeniosła projekt ERC na Uniwersytet Warszawski.

Dziś LabFam realizuje projekty międzynarodowe, współpracuje z instytucjami publicznymi w Polsce i za granicą oraz przyciąga badaczy z innych krajów. W zespole pracują osoby na różnych etapach kariery — także te, które swoje pierwsze doświadczenia grantowe zdobywają w krajowym systemie finansowania badań.

– Badania podstawowe bardzo trudno sfinansować z innych źródeł w Polsce. A bez stabilnego finansowania nie da się budować zespołów, kształcić młodych ludzi i rozwijać wiedzy potrzebnej państwu w długiej perspektywie – podkreśla.

Anna Matysiak jest laureatką Nagrody NCN w jej pierwszej edycji (2013) i Nagrody FNP (2025). Pod koniec 2024 roku w naszym cyklu #rozmowaNCN opublikowaliśmy rozmowę z badaczką pod tytułem Tutaj mogę zrobić więcej.

Nanowłókna – od regeneracji tkanek po inteligentne mundury

Prof. Urszula Stachewicz do Polski wróciła po 11 latach pracy naukowej za granicą – w Niemczech, Holandii i Wielkiej Brytanii. Środki pozyskane z NCN pozwoliły jej zorganizować międzynarodowy zespół, zbudować od podstaw laboratorium na Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, a w konsekwencji także zdobyć grant Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych.

Specjalnością badaczki jest elektroprzędzenie – technika wytwarzania niezwykle cienkich włókien, nawet tysiąc razy cieńszych od ludzkiego włosa. – To materiały, które wyglądają jak chusteczka higieniczna, ale w rzeczywistości w 90 procentach składają się z powietrza – mówi, opisując ich wyjątkową porowatość.

Badania zespołu koncentrują się na zrozumieniu samego procesu elektroprzędzenia oraz na tym, jak właściwości powierzchniowe i mechaniczne nanowłókien wpływają na zachowanie komórek. – Komórki bardzo dobrze „odnajdują się” w naszych strukturach, co pozwala przyspieszać procesy gojenia i precyzyjnie dostarczać substancje aktywne do uszkodzonych tkanek – tłumaczy badaczka. Na tej podstawie zespół opracował m.in. opatrunki dla osób z atopowym zapaleniem skóry, które wspierają regenerację i poprawiają komfort pacjentów.

Prace zespołu wykraczają także poza obszar medycyny. Duża powierzchnia właściwa nanowłókien pozwala badać ich potencjał w wychwytywaniu wody z powietrza, m.in. z mgły, oraz w generowaniu energii z ruchu z wykorzystaniem zjawisk piezo- i tryboelektrycznych.

Unikalne cechy nanowłókien otwierają także drogę do produkcji inteligentnych tekstyliów. Rozwiązania te budzą zainteresowanie sektora obronnego, szczególnie w kontekście projektowania zaawansowanych technologicznie mundurów wojskowych oraz odzieży dla straży pożarnej. Jak podkreśla badaczka, punktem wyjścia są tu zawsze badania podstawowe nad właściwościami materiałów.

Wyniki prac zespołu publikowane są w wiodących czasopismach z zakresu inżynierii materiałowej, w tym na okładkach najbardziej prestiżowych tytułów, a część rozwiązań objęta jest ochroną patentową.

W zeszłym roku badaczka była także bohaterką naszego cyklu #rozmowaNCN.

Makrocząsteczki dla technologii i medycyny

– Robiłam doktorat jako wykonawczyni projektu NCN. To pozwoliło mi zdobyć realną umiejętność pracy naukowej – mówiła podczas spotkania prof. Róża Szweda.

To doświadczenie otworzyło jej drogę do dalszej kariery za granicą. Przez kilka lat pracowała we Francji, m.in. w prestiżowym ośrodku badawczym, w którym – jak podkreślała – pracowali wówczas laureaci Nagrody Nobla. Z czasem pojawiła się gotowość do samodzielności i decyzja o powrocie do Polski.– To nie był sentyment, ale chłodna kalkulacja: co oferuje Francja, a co oferuje Polska. NCN dawało mi realną możliwość rozpoczęcia własnych badań – zaznaczała.

Pierwszy projekt NCN po powrocie pozwolił jej zorganizować zespół i rozpocząć badania nad autorskim pomysłem. – Te badania dały mi warsztat i pierwsze wyniki wstępne, na których mogłam budować dalej – mówiła. To właśnie one stały się podstawą do zdobycia Starting Grant Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych w 2023 roku.

Róża Szweda jest profesorką na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, specjalizuje się w chemii makrocząsteczek. W ramach projektu ERC SHAPE rozwija badania nad syntetycznymi polimerami, które mają naśladować funkcje znane z żywej materii. Punktem odniesienia są białka – makrocząsteczki, których właściwości wynikają z precyzyjnie zakodowanej sekwencji. Zespół Szwedy przenosi tę zasadę kontroli sekwencji na polimery syntetyczne, niezwiązane z biologią, projektując cząsteczki zdolne do fałdowania się w określone struktury i pełnienia zaprogramowanych funkcji.

Badania te mają także wymiar aplikacyjny. Zespół pracuje m.in. nad selektywną katalizą oraz procesami chemicznymi projektowanymi zgodnie z zasadami zielonej chemii – energooszczędnymi, prowadzonymi w temperaturze pokojowej i bez szkodliwych produktów ubocznych. Równolegle rozwijane są technologie przyszłości, takie jak zapis informacji na molekułach czy materiały inspirowane funkcjonowaniem systemów biologicznych.

Jak podkreślała badaczka, rola NCN nie kończy się na finansowaniu pojedynczych projektów. – To także budowanie CV, rozpoznawalności międzynarodowej i zdolności do bycia równorzędnym partnerem w projektach europejskich – mówiła. – Dzięki temu już na dość wczesnym etapie kariery mogę uczestniczyć w gremiach, które realnie wpływają na kierunki rozwoju badań w Europie.

Opisane historie to – jak zauważyli sami badacze – widoczna część znacznie większej całości. Przy stabilnym finansowaniu potencjał polskiej nauki może w pełni pracować na rozwój nas wszystkich.

Uczestnicy spotkania z sejmową Komisją Edukacji i Nauki

15 stycznia w NCN gościli członkowie sejmowej Komisji Edukacji i Nauki. Rozmawialiśmy o tym, jak badania podstawowe pracują na rzecz społeczeństwa i gospodarki oraz jaką rolę pełni w tym systemie NCN. Było to pierwsze takie spotkanie z parlamentarzystami z komisji w historii agencji.

Badania podstawowe to inwestycja, która napędza innowacje oraz realnie poprawia bezpieczeństwo i jakość życia. Rezonans magnetyczny, leki oparte na GLP-1 czy płaskie ekrany w smartfonach mają wspólne źródło w badaniach prowadzonych przez lata bez perspektywy natychmiastowych wdrożeń. Reakcja łańcuchowa polimerazy (PCR), dziś standard w diagnostyce chorób, wyrosła z ciekawości naukowców badających bakterie w gorących źródłach Yellowstone. Technologia LCD wywodzi się z XIX-wiecznych badań nad ciekłymi kryształami – związkami chemicznymi, które po raz pierwszy obserwowano m.in. w substancjach pochodzenia roślinnego, w tym z marchwi. Wiedza rozwijana przez lata w ramach badań podstawowych jest dziś podstawą globalnego rynku elektroniki użytkowej.

W Polsce badania podstawowe finansuje Narodowe Centrum Nauki. W latach 2011-2024 NCN wsparło ponad 31 tysięcy projektów, realizowanych przez ponad 22,5 tysiąca badaczek i badaczy pracujących w całym kraju. – Badania o charakterze podstawowym stanowią fundament wszystkiego, co dzieje się dalej w obszarze rozwoju i innowacji, nowych pomysłów, które można komercjalizować. Dlatego chcemy opowiedzieć o tym, dlaczego badania podstawowe prowadzone w polskich instytucjach są szczególnie istotne – mówił w trakcie spotkania z parlamentarzystami Krzysztof Jóźwiak, dyrektor NCN.

Na potrzebę merytorycznego dialogu zwróciła uwagę przewodnicząca komisji Krystyna Szumilas: – Gdy rozmawiamy na posiedzeniach komisji, dominuje wydźwięk polityczny, mniej czasu poświęca się merytorycznej dyskusji o istocie problemu. Chcemy słuchać osób, które na co dzień korzystają z przepisów, które tworzymy, i w oparciu o nie realizują swoją misję.

W spotkaniu uczestniczyli także posłowie: Dariusz Wieczorek, wiceprzewodniczący komisji, Dorota Olko, przewodnicząca podkomisji stałej nauki i szkolnictwa wyższego, Katarzyna Matusik-Lipiec, Sylwia Bielawska oraz Zbigniew Dolata. O badaniach i roli NCN w rozwoju kariery opowiedzieli zaproszeni goście: Ewa Zuba-Surma, Aleksandra Rutkowska, Urszula Stachewicz, Jacek Jemielity, Róża Szweda, Anna Matysiak oraz Karolina Ćwiek-Rogalska, naukowcy z różnych dziedzin, z bogatym międzynarodowym doświadczeniem, reprezentujący szerokie grono laureatek i laureatów NCN.

Ten model działa

Prezentację dotyczącą działalności agencji przedstawił Krzysztof Jóźwiak. Dyrektor przypomniał, że Centrum od początku budowano jako instytucję opartą na międzynarodowych standardach i jasnym podziale ról. – Nie wymyśliliśmy koła na nowo. NCN stworzyło otwarty, konkurencyjny, transparentny system grantowy, oparty o dobre, międzynarodowo uznane wzorce i procedury. Takim złotym standardem była dla nas zawsze European Research Council – mówił. Jak podkreślał, kluczowe znaczenie miało konsekwentne oddzielenie kompetencji Rady NCN, zespołów ekspertów i biura, co pozwoliło przez 15 lat uniknąć nacisków i zachować niezależność ocen merytorycznych. – Każdy ma swoje określone zadania. Prace zespołów ekspertów w żaden sposób nie są korygowane ani przez biuro, ani przez Radę.

Jednym z najważniejszych wyzwań pozostaje dziś skala konkurencji o środki. – NCN rozdaje rzadkie dobra. Idealnie byłoby, gdyby finansowanie otrzymywało 25–30 procent najlepszych wniosków. W tej chwili to kilkanaście procent – ciągle brakuje środków, by finansować wszystkie projekty warte wsparcia – zaznaczył Krzysztof Jóźwiak. Zwrócił jednocześnie uwagę na równościowy charakter systemu: połowę wnioskodawców stanowią kobiety i połowę mężczyźni, a skuteczność jest bardzo podobna. – W Europie jesteśmy pod tym względem ewenementem. Przypomniał, że zgodnie z ustawą co najmniej 20 procent budżetu Centrum powinno trafiać do młodych naukowców; w praktyce jest to 34 procent rocznej dotacji, a pod względem liczby projektów młodzi badacze realizują blisko 60 procent wszystkich finansowanych przedsięwzięć.

Dyrektor NCN mówił też o znaczeniu badań podstawowych wykraczającym poza samą naukę. – Badania podstawowe to oryginalne prace prowadzone bez nastawienia na natychmiastowe wdrożenia, ale to właśnie z nich wyrastają przełomy technologiczne – podkreślał. – Projakościowe mechanizmy oceny to większa szansa na przełomowe odkrycia. Więcej odkryć to większa szansa na rodzime innowacje w Polsce. Jako ilustrację podał m.in. rozwój sztucznej inteligencji. – Przez lata rozwijana w ramach badań podstawowych w informatyce i matematyce, sztuczna inteligencja – po integracji z innymi dyscyplinami – umożliwiła szerokie zastosowania i powstanie nowych sektorów technologicznych.

W wystąpieniu wyraźnie wybrzmiał także wątek bezpieczeństwa i odporności państwa. Dyrektor wskazywał na przykłady Izraela, Korei Południowej i Tajwanu, które – będąc krajami frontowymi – inwestują w badania i rozwój kilka procent PKB. – To państwa, które rozumieją, że inwestycja w naukę zwiększa możliwości obronne i technologiczne – mówił, podkreślając rolę badań podstawowych w kształceniu kadr, odporności na dezinformację, cyberbezpieczeństwie oraz dyplomacji naukowej.

Wyniki istotne dla kraju

W części otwartej dyskusji Justyna Chodkowska-Miszczuk, członkini Rady NCN wskazała na rolę nauk społecznych w zarządzaniu państwem: – W kraju przyfrontowym, mierzącym się z depopulacją i kryzysem energetycznym, wyniki badań humanistycznych i społecznych dają wiedzę opartą na dowodach. Pozwalają identyfikować nisze badawcze istotne dla sektora publicznego.

Posłanka Sylwia Bielawska zwracała uwagę na znaczenie bezpośredniego kontaktu z naukowcami. – Do tej pory znamy państwa ze sprawozdań, z raportów, z propozycji do budżetu. A zobaczyć na żywo naukowców, którzy są takimi ogromnymi pasjonatami, to jest naprawdę bardzo ważne doświadczenie – mówiła. Podkreślała też potrzebę lepszej komunikacji społecznej: – Bardzo często jest tak, że przeciętny Kowalski nie ma w ogóle świadomości, że te badania mogą mieć tak ważne zastosowania. I ten związek trzeba uświadamiać.

Powroty i utrzymanie potencjału

W wypowiedziach parlamentarzystów i naukowców wielokrotnie pojawiało się znaczenie Centrum w zatrzymywaniu talentów w nauce i zachęcaniu do powrotu do Polski badaczek i badaczy, którzy wiele lat pracowali za granicą. – NCN daje im realną możliwość rozwoju w nauce, bez konieczności przechodzenia do biznesu – mówiła posłanka Dorota Olko. – Robi wrażenie to, że osoby z dużym doświadczeniem międzynarodowym decydują się na pracę w Polsce i kolejne sukcesy odnoszą właśnie tutaj – dodała.

Naukowcy zwracali jednocześnie uwagę, że zaprezentowane podczas spotkania przykłady nie oddają pełnej skali potrzeb systemu. – Badaczek i badaczy wracających do kraju mogłoby być więcej, ale ten potencjał nie jest do końca wykorzystywany – mówiła Anna Matysiak. – Jeśli chcemy, by młodzi naukowcy pracowali w Polsce, kluczowe jest odpowiednie finansowanie NCN.

Zmiana oblicza

Kwestia stabilności finansowania agencji była jednym z najmocniej wybrzmiewających tematów dyskusji. – NCN naprawdę zmienił oblicze polskiej nauki, ale jeżeli chcemy utrzymać ten impet, to – finanse, finanse i jeszcze raz finanse – mówił Łukasz Michalczyk z Rady NCN. Zwracał uwagę, że bez zwiększenia nakładów na funkcjonowanie badań podstawowych trudno będzie uniknąć zatrzymania rozwoju Polski na poziomie średnim, zamiast budowania własnych odkryć o znaczeniu globalnym.

Dariusz Wieczorek, wiceprzewodniczący Komisji Edukacji i Nauki, mówił o konieczności planowania strategicznego: – Musimy rozmawiać o wizji programów i systemie na najbliższe 10 lat. Nie mam wątpliwości, że NCN to tlen.

Poseł Zbigniew Dolata podkreślał, że problem finansowania ma charakter systemowy i długofalowy. – Nie da się robić nauki bezkosztowo. To powinno być porozumienie ponadpartyjne – mówił, przyznając, że „żaden rząd nie dokonał dotąd przełomu w tej materii”, a określenie docelowego poziomu wydatków na naukę – na przykład jako procentu PKB – pozostaje kluczowym wyzwaniem.

Wśród barier utrudniających pracę naukowcy wskazywali także m.in. na prawo zamówień publicznych. – To jest tak, jakby startować w wyścigach Formuły 1 bez kół – mówił prof. Jacek Jemielity, podkreślając, że długotrwałe procedury zakupowe realnie paraliżują prowadzenie badań. Zwracano też uwagę na przepisy wizowe, które utrudniają rozwój współpracy międzynarodowej.

W podsumowaniu spotkania wyraźnie zaznaczono rolę Narodowego Centrum Nauki jako instytucji zdolnej do bycia partnerem państwa w kształtowaniu polityki naukowej. – Naukowcy są gotowi być partnerem w różnych aktywnościach: promowaniu nauki i uczestniczeniu w dyskusjach o polityce naukowej – konkludował dyrektor NCN Krzysztof Jóźwiak.

– Dostarczacie nam państwo argumentów i za to dostarczanie argumentów bardzo serdecznie dziękuję. One mają wpływ na późniejsze decyzje dotyczące i finansowania, i sposobu działania różnych instytucji – mówiła Krystyna Szumilas, podkreślając, że „system NCN dobrze funkcjonuje”.

Naukowcy z Uniwersytetu Gdańskiego oraz Politechniki Wrocławskiej wraz z partnerami ze Słowenii opracują innowacyjny biomateriał poprawiający proces gojenia kości w  ramach współpracy w konkursie Weave-UNISONO.

Złamania kości są rosnącym problemem zdrowotnym w starzejącym się społeczeństwie, szczególnie u osób z osteoporozą i innymi zaburzeniami wpływającymi na gęstość kości. Projekt BONEFILL ma na celu stworzenie bioaktywnych, wstrzykiwalnych wypełniaczy kostnych, które naśladują naturalną strukturę kości i wspierają szybką regenerację małych ubytków bez konieczności stosowania antybiotyków, co może ograniczyć rozwój lekooporności. Opracowywane materiały, oparte na hydroksyapatycie wzbogaconym jonami metali i peptydami, będą osadzone w biodegradowalnej matrycy polimerowej i utwardzane światłem, aby zapewnić odpowiednią wytrzymałość i kontrolowane uwalnianie substancji aktywnych. Projekt zakłada stworzenie dwóch typów wypełniaczy do mało inwazyjnych zastosowań: hydrożelu do niewielkich uszkodzeń oraz elastomeru formowanego bezpośrednio w miejscu zabiegu.

Badania realizowane będą przez międzynarodowe konsorcjum składające się z naukowców polskich i słoweńskich pracujących w czterech wiodących instytucjach: w Uniwersytecie Gdańskim i Politechnice Wrocławskiej oraz Instytucie Jožefa Stefana i Wydziale Farmacji Uniwersytetu w Lubljanie. Połączenie wiedzy i doświadczenia badaczy z różnych ośrodków pozwoli na skuteczne opracowanie innowacyjnego, łatwego w użyciu, efektywnego biomateriału, który poprawi proces gojenia kości, zmniejszy liczbę operacji i podniesie jakość życia pacjentów.

Budżet polskiej części projektu wynosi niemal 2,5 mln zł, a badaniami pokieruje dr hab. Aneta Szymańska z Uniwersytetu Gdańskiego. Po stronie słoweńskiej kierownikiem badań jest prof. Marija Vukomanovič z Instytutu Jožefa Stefana. Wniosek został oceniony przez słoweńską agencję ARIS (Slovenian Research and Innovation Agency), zaś NCN zaakceptowało wyniki tej oceny w ramach współpracy w programie Weave.

Weave-UNISONO i procedura agencji wiodącej

Konkurs Weave-UNISONO to efekt wielostronnej współpracy między instytucjami finansującymi badania naukowe, skupionymi w stowarzyszeniu Science Europe. Został ogłoszony w celu uproszczenia procedur składania i selekcji projektów badawczych we wszystkich dyscyplinach nauki, angażujących badaczy z dwóch lub trzech krajów europejskich.

Wyłanianie laureatów opiera się na procedurze agencji wiodącej, w myśl której tylko jedna z  instytucji partnerskich odpowiedzialna jest za pełną ocenę merytoryczną wniosku, pozostali partnerzy akceptują wyniki tej oceny.

W ramach programu Weave partnerskie zespoły badawcze składają wnioski o finansowanie równolegle do agencji wiodącej oraz do właściwych dla siebie instytucji uczestniczących w programie. Wspólny projekt musi zawierać spójne plany badań, wyraźnie ukazujące wartość dodaną współpracy międzynarodowej.

Konkurs Weave-UNISONO jest otwarty w trybie ciągłym. Zachęcamy zespoły pragnące podjąć współpracę z partnerami z Austrii, Czech, Słowenii, Szwajcarii, Niemiec, Luksemburga oraz Belgii-Flandrii do zapoznania się z treścią ogłoszenia konkursowego i składania wniosków.

Komisja Europejska do połowy 2026 roku planuje opracować nową strategię UE dla badań naukowych i innowacji w rolnictwie (R&I),  która ma zapewnić długoterminową konkurencyjność, zrównoważony rozwój i odporność sektora rolno-spożywczego, leśnictwa i obszarów wiejskich w UE. Przyczyni się także do realizacji celów Wizji rozwoju rolnictwa i produkcji żywności oraz innych inicjatyw Komisji.

Zapraszamy do wypełnienia krótkiej ankiety, której celem jest zebranie opinii wszystkich zainteresowanych stron z sektora rolnego, leśnego i z obszarów wiejskich, m.in. naukowców, innowatorów, rolników, leśników, społeczności wiejskich, spółdzielni i stowarzyszeń, doradców, przedsiębiorców i podmiotów sektora prywatnego, decydentów politycznych, organizacji pozarządowych.

Zebrane opinie zostaną uwzględnione w procesie opracowywania nowej strategii, która zrewolucjonizuje proces wprowadzania innowacji w UE na wszystkich etapach, od badań naukowych począwszy, na komercjalizacji ich wyników skończywszy. Wypracowana strategia określi priorytetowe obszary tematyczne badań i innowacji, a także zwiększy wykorzystanie wiedzy i innowacji przez rolników, leśników i podmioty z obszarów wiejskich w celu zapewnienia konkurencyjności, zrównoważonego rozwoju i odporności tych sektorów.

Konkurs LUKE Joint Call na międzynarodowe projekty badawcze realizowane we współpracy z zespołami z Ukrainy zostanie ogłoszony 27 lutego. 

Konkurs ma na celu wsparcie projektów badawczych realizowanych w ramach współpracy międzynarodowej, z Ukrainą jako kluczowym partnerem. Nabór jest ogłaszany wspólnie przez 15 agencji finansujących badania, które uczestniczą w programie LUKE – Linking Ukraine to the European Research Area. Umożliwi on wspólną realizację projektów badawczych naukowczyniom i naukowcom z Ukrainy, Polski, Austrii, Czech, Estonii, Finlandii, Niemiec, Łotwy, Mołdawii, Rumunii oraz Turcji. Narodowe Centrum Nauki jest agencją partnerską konkursu i przeznaczy 750 tys. euro na sfinansowanie prac zwycięskich polskich zespołów badawczych.

W konkursie mogą brać udział konsorcja międzynarodowe złożone z co najmniej trzech podmiotów z różnych krajów, przy czym co najmniej jeden partner musi mieć siedzibę na Ukrainie.

W ramach LUKE Joint Call Narodowe Centrum Nauki będzie finansować projekty obejmujące badania podstawowe, realizowane przez polskie jednostki naukowe, zgodnie z zasadami obowiązującymi w NCN.

Zakres tematyczny konkursu obejmie cztery obszary:

• Energia – zrównoważona i odnawialna energia oraz bezpieczeństwo energetyczne
• Cyberbezpieczeństwo – cyberodporność infrastruktury krytycznej oraz adaptacyjne systemy cyberbezpieczeństwa
• Badania medyczne i nauki o zdrowiu – telemedycyna oraz badania biomedyczne, w tym:
  • wdrażanie rozwiązań telemedycznych w zdalnej opiece zdrowotnej,
  • innowacyjne badania nad szlakami sygnalizacji komórkowej w zastosowaniach biomedycznych
• Nauki społeczne i humanistyczne – pojednanie społeczne, zrównoważony rozwój społeczny oraz odbudowa kapitału ludzkiego

Szczegółowe opisy tematów.

Harmonogram konkursu (aktualizacja 30.01.2026)

• ogłoszenie konkursu: 27 lutego 2026 r.
• termin składania wniosków: 15 maja 2026 r. godz. 11:00 CET / 12:00 EET
• planowana data rozpoczęcia projektów: styczeń 2027 – marzec 2027
• planowana data zakończenia projektów: grudzień 2028 – luty 2029

Szczegółowe informacje dotyczące konkursu oraz aktualności publikowane są na stronie: https://horizon-europe.org.ua/en/luke/joint-call/

Zapowiedź konkursu ma charakter informacyjny. Szczegółowe warunki zostaną określone w treści oficjalnego ogłoszenia o konkursie.

---

Umowa grantowa 101188315 – LUKE

Sfinansowano przez Unię Europejską. Wyrażone poglądy i opinie są wyłącznie poglądami i opiniami autora(ów) - nie muszą odzwierciedlać stanowiska Unii Europejskiej ani Komisji Europejskiej. Unia Europejska oraz organ przyznający grant nie ponoszą za nie odpowiedzialności.

W tym roku NCN obchodzi 15 urodziny. Jak zawsze będziemy intensywnie pracować nad tym, by jak najlepiej wspierać polskie badaczki i badaczy. Chcemy również pokazać, jak ważną rolę pełnią badania podstawowe w rozwoju społeczeństwa, gospodarki i kraju.  

Naszym priorytetem pozostaje podstawowa działalność konkursowa – stabilne, przejrzyste i konkurencyjne finansowanie badań we wszystkich dyscyplinach – mówi prof. Krzysztof Jóźwiak, dyrektor NCN. – Obecna wysokość dotacji nie jest adekwatna ani do potencjału państwa, ani do potrzeb badaczek i badaczy w Polsce. Dlatego będziemy zabiegać o zwiększenie środków na naukę, by umożliwić realizację ambitnych projektów w dobrych warunkach. Od 2026 roku planujemy uruchamianie obligacji – dodaje.

Plany NCN na ten rok to także kontynuacja działań sprzyjających dalszemu umiędzynarodowieniu nauki w Polsce poprzez pogłębianie współpracy z partnerami krajowymi i zagranicznymi, zwiększenie zaangażowania w działania sprzyjające wdrażaniu rezultatów projektów finansowanych przez NCN, a także wspieranie idei otwartej nauki.

Konkursy krajowe i międzynarodowe

W 2026 roku planujemy ogłosić osiem konkursów z naszej podstawowej oferty krajowej. Dwukrotnie otworzymy nabór w konkursie OPUS skierowanym dla wszystkich badaczek i badaczy: wiosną w tradycyjnej formule, a jesienią z dodatkową ścieżką LAP (lead agency procedure) w programie Weave – umożliwiającą realizację badań we współpracy z zagranicznymi zespołami badawczymi z Austrii, Czech, Słowenii, Niemiec, Szwajcarii, Luksemburga lub Belgii-Flandrii. W planie mamy także ogłoszenie po jednej edycji konkursów PRELUDIUM, SONATINA, SONATA, SONATA BIS, MAESTRO na projekty badawcze dla naukowców na różnych etapach kariery. W lutym otworzymy dziesiątą edycję dobrze sprawdzonego już konkursu MINIATURA na działania naukowe. Oferta konkursowa. Na co można otrzymać środki? Sprawdź przykłady finansowanych projektów.

Rozpoczynający się rok to czas uruchomienia IV edycji Funduszy Norweskich i EOG, w której zostaliśmy ponownie operatorem programu „Badania podstawowe”. Będziemy finansować badania fundamentalne, szczególnie w zakresie nauk humanistycznych i społecznych oraz badań polarnych, z uwzględnieniem priorytetów IV edycji Funduszy Norweskich i EOG (zielona transformacja Europy, demokracja, rządy prawa i prawa człowieka, włączenie społeczne i odporność). Planujemy ogłoszenie dwóch konkursów głównych: GRIEG BIS oraz interdyscyplinarnego LANGSPIL, dwóch konkursów wspierających w formule Coordination & Capacity oraz realizację projektu polarnego SPARK.

W 2026 roku będziemy intensywnie działać nad rozwijaniem współpracy międzynarodowej i tworzeniem nowych możliwości kooperacji z partnerami z zagranicy dla polskich badaczek i badaczy. Obecnie przyjmujemy wnioski w konkursach OH-TREAT oraz LEAP-SE Cofund Call 2026. W ciągu roku planujemy ogłosić 6 kolejnych konkursów międzynarodowych realizowanych we współpracy z agencjami finansującymi badania i instytucjami z obszaru nauki w ramach programów i partnerstw międzynarodowych. Obok nowych edycji konkursów organizowanych we współpracy z M-ERA.NET, T-AP, Biodiversa+ oraz OHAMR, pojawią się nowości: inicjatywa LUKE (Linking Ukraine to the European Research Area), pełniąca rolę platformy współpracy i wymiany wiedzy, integrująca ukraińskich i europejskich partnerów w celu wzmocnienia ukraińskiego ekosystemu badań i innowacji, oraz konkurs organizowany we współpracy z Partnerstwem Europejskim Resilient Cultural Heritage, do którego Narodowe Centrum Nauki przystąpiło jako partner. Dzięki kontynuacji współpracy z Towarzystwem Maxa Plancka jeszcze w tym roku ogłosimy piąty konkurs Dioscuri, w ramach którego w Polsce powstaną dwa centra doskonałości prowadzące badania o charakterze interdyscyplinarnym. Przez cały rok otwarty będzie konkurs Weave-UNISONO, realizowany zgodnie z założeniami procedury agencji wiodącej LAP.

Będziemy nadal koordynować prace sieci QuantERA oraz programów CHANSE i POLONEZ BIS, a na poziomie krajowym europejskie partnerstwa  EOSC, Biodiversa+ oraz OHAMR. Kontynuujemy również przygotowania do uruchomienia partnerstwa STR, które sfinansuje międzynarodowe projekty badawcze odpowiadające na kluczowe wyzwania społeczne.

Wzmocnienie potencjału nauki w Polsce: współpraca instytucjonalna krajowa i zagraniczna

Jednym z kierunków naszych działań jest rozwijanie współpracy z innymi agencjami rządowymi oraz podmiotami działającymi w sektorze nauki. W zakresie zwiększania gotowości technologicznej wyników badań podstawowych NCN współpracuje z Narodowym Centrum Badań i Rozwoju (NCBR). Aby zachęcić naukowców z zagranicy do prowadzenia badań w polskich jednostkach naukowych, współpracujemy z Narodową Agencją Wymiany Akademickiej (NAWA) finansując komponenty badawcze w ramach programu Polskie Powroty, a od 2026 - w ramach nowego programu TOP200 im. Weigla mającego na celu wspieranie transnarodowej współpracy naukowej. Wspieramy również Agencję Badań Medycznych (ABM) w organizacji konkursów na finansowanie badań podstawowych w obszarze nauk medycznych i nauk o zdrowiu.

Nasze plany na 2026 rok obejmują dalsze zaangażowanie w ERC Mentoring Initiative, dzięki której osoby przygotowujące wniosek do konkursu ERC mogą skorzystać ze wsparcia mentora. Będziemy również kontynuować współpracę z Polsko-Amerykańską Komisją Fulbrighta, oferując naukowcom powracającym ze stypendium w USA możliwość otrzymania grantu na kontynuację badań w Polsce.

NCN jako instytucja będzie nadal aktywnym członkiem organizacji Science Europe, jeszcze mocniej reprezentując głos polskich naukowców dzięki listopadowemu powołaniu dyrektora Centrum prof. Krzysztofa Jóźwiaka na członka rady zarządzającej.

Od lat wspieramy ideę otwartej nauki. Jesteśmy zaangażowani w stowarzyszenie Europejskiej Chmury Otwartej Nauki (European Open Science Cloud, EOSC), mające na celu stworzenie godnego zaufania, wirtualnego, federacyjnego środowiska wykraczającego poza granice i dyscypliny naukowe, które umożliwi przechowywanie, udostępnianie, przetwarzanie i ponowne użycie obiektów cyfrowych wykorzystywanych w badaniach naukowych. Pełnimy rolę Krajowej Organizacji Przedstawicielskiej w EOSC Association. W 2026 roku będziemy m.in. pracować nad założeniami współpracy w ramach EOSC w 10. Programie Ramowym, a także kontynuować uczestnictwo w fazie pilotażowej budowy Federacji EOSC.

Gdzie nas spotkacie?

Zorganizujemy dwunastą edycję Dni NCN – tym razem wybieramy się do Katowic. W programie tradycyjnie znajdą się spotkania informacyjne, tematyczne i panele dyskusyjne, warsztaty dla wnioskodawców, warsztaty z zakresu obsługi administracyjnej i finansowej projektów realizowanych w ramach konkursów NCN oraz z zakresu zarządzania danymi badawczymi. Spotkania informacyjne i warsztaty będziemy prowadzić w ciągu roku również online.

Jak było w 2025?

Panel dyskusyjny: Nauka w działaniu, Forum Ekonomiczne w Karpaczu W minionym roku wspólnie dyskutowaliśmy o tym, jak ważne są badania podstawowe dla rozwoju innowacji i kraju. Rząd uznał naukę za jeden z priorytetów rozwoju kraju. Dzięki otrzymanym pod koniec 2024 roku NCN dodatkowym 500 mln zł w obligacjach na finansowanie badań możemy sukcesywnie zwiększać budżety naszych konkursów. To wciąż jednak zbyt mało, aby sprostać potrzebom rozwojowym Polski i skutecznie wzmacniać polskie środowisko naukowe. Wobec projektu budżetu państwa na 2026 rok pozostawiającego dotację na finansowanie badań przez NCN na niezmienionym poziomie, we wrześniu Rada NCN wystosowała apel o zwiększenie finansowania NCN o 400 mln zł.

Niezależnie od kwestii budżetowych, realizowaliśmy swoją misję. Ogłosiliśmy 8 konkursów krajowych oraz 7 międzynarodowych zorganizowanych we współpracy z agencjami i instytucjami finansującymi badania z całego świata. Rozstrzygnęliśmy 9 konkursów krajowych, przyznając ponad 1,3 tysiąca grantów na projekty  i komponenty badawcze oraz ponad 600 grantów na działania naukowe. Opublikowaliśmy również wyniki 7 konkursów międzynarodowych, w których finansowanie otrzymało 71 projektów z udziałem polskich zespołów. Łącznie w 2025 roku przyznaliśmy naukowczyniom i naukowcom pracującym w Polsce granty o wartości ponad 1,9 mld zł. Baza projektów NCN.

Laureaci Nagrody NCN 2025 Po raz trzynasty przyznaliśmy wybitnym badaczkom i badaczom młodego pokolenia Nagrodę NCN. Laureatami zostali Bartosz Szyszko, Łucja Kowalewska, Maciej Stolarski. 

W ciągu roku, w konsultacji ze środowiskiem, wprowadzaliśmy zmiany w realizacji projektów finansowanych przez NCN. Odeszliśmy od wymogu publikowania wyników wyłącznie w otwartym dostępie, jednak nadal mocno wspieramy ideę otwartości: otwarta nauka jest bardziej transparentna i lepiej służy społeczeństwu. Rada NCN wydała zalecenia dotyczące upowszechniania wyników badań, m.in. publikowanie w czasopismach, w których swoje prace umieszczają liderzy w danej dziedzinie i unikanie tzw. drapieżnych czasopism.

Dni NCN w Rzeszowie Pracowaliśmy nad otwarciem kolejnych możliwości finansowania dla polskich naukowców. Oprócz ponownego objęcia roli koordynatora programu „Badania podstawowe” w IV edycji funduszy norweskich i EOG, we współpracy z niemieckim Towarzystwem Maxa Plancka uzgodniliśmy warunki otwarcia piątego konkursu na Centra Doskonałości Naukowej Dioscuri. Włączyliśmy się także w prace partnerstw europejskich: One Health Antimicrobial Resistance (OHAMR) oraz Resilient Cultural Heritage.

W 2025 roku można było nas spotkać w maju podczas Dni NCN w Rzeszowie, a także na konferencjach, sympozjach, warsztatach i szkoleniach online. Do zobaczenia w 2026 roku!

W pierwszym odcinku podcastu NCN w 2026 roku rozmawiamy z ekonomistami, prof. Joanną Tyrowicz z Uniwersytetu Warszawskiego oraz ośrodka badawczego GRAPE i prof. Łukaszem Woźnym ze Szkoły Głównej Handlowej o prywatnym finansowaniu nauki.

Goście Anny Korzekwy-Józefowicz wskazują na istotną lukę w polskim ekosystemie innowacji: niemal całkowity brak prywatnego finansowania badań podstawowych. Publiczne nakłady na naukę są w Polsce wciąż niższe niż pozwalałby na to potencjał kraju, a jednocześnie w finansowaniu badań podstawowych niemal nie uczestniczy sektor prywatny - co wyraźnie odróżnia nas od państw najwyżej rozwiniętych.

Prof. Joanna Tyrowicz w swoich badaniach zajmuje się ekonomią rynku pracy i funkcjonowaniem sektora przedsiębiorstw. Jest członkinią Rady Polityki Pieniężnej. Prof. Łukasz Woźny koncentruje się na zastosowaniach teorii gier w ekonomii. Wyniki swoich prac wykorzystywał także w projektach doradczych realizowanych dla dużych firm.

Punktem wyjścia rozmowy jest pytanie o dominujące w debacie publicznej oczekiwanie „użyteczności” badań. Rozmówcy zwracają uwagę, że taki sposób myślenia nie oddaje mechanizmu powstawania nowej wiedzy. Badania podstawowe rozwijają się na „granicy poznania” – w obszarach, które nie mają jeszcze jasno określonego celu użytkowego. Zastosowania pojawiają się później, często z dużym opóźnieniem.

Prof. Łukasz Woźny przywołuje przykłady z historii ekonomii i fizyki. Największe przyspieszenia w rozwoju tych dziedzin następowały wtedy, gdy badania nie były podporządkowane bieżącej optymalizacji procesów przemysłowych. Najpierw pojawiała się teoria i nowe rozumienie zjawisk, a dopiero po latach ich praktyczne wykorzystanie.

Kolejne pytania dotyczą doświadczeń innych krajów. Jak wygląda prywatne finansowanie badań podstawowych tam, gdzie jest ono stałym elementem systemu? Prof. Joanna Tyrowicz wskazuje na modele znane z Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych: katedry finansowane przez firmy, fundacje rodzinne wspierające zespoły badawcze czy długofalowe programy badań podstawowych. W takich rozwiązaniach kluczowe jest to, że wsparcie nie wiąże się z narzucaniem tematów ani oczekiwaniem szybkich rezultatów – finansuje się ludzi i ich potencjał badawczy.

Ważnym punktem rozmowy jest pytanie, czy pojawienie się prywatnych środków nie skłoniłoby państwa do ograniczenia i tak skromnych wydatków na naukę. Łukasz Woźny wskazuje jednak na tzw. efekty mnożnikowe, obserwowane m.in. w Japonii czy Korei. Każda złotówka z budżetu państwa zainwestowana w wysokiej jakości badania może stymulować dodatkowe nakłady prywatne, tworząc efekt kuli śniegowej. Biznes, widząc sukcesy naukowców publikujących w czołowych czasopismach, zaczyna dostrzegać prestiż i sens we wspieraniu ich działań.

Prywatny mecenat w nauce, podobnie jak w sztuce czy sporcie, polega na tworzeniu warunków do rozwoju talentu i wiedzy. Prof. Joanna Tyrowicz zauważa, że dla przedsiębiorców korzyścią może być unikalna perspektywa naukowca, która pozwala dostrzec w biznesie aspekty niewidoczne dla konsultantów. Jednocześnie eksperci proponują praktyczny pierwszy krok dla firm: finansowanie konkretnych stanowisk dla doktorantów, co pozwala budować nowoczesne kadry przy relatywnie niskich nakładach.

Podcast jest dostępny na YouTube oraz w Spotify i Apple Podcast.