88 naukowczyń i naukowców dołączyło do grona laureatów dziesiątej edycji konkursu MINIATURA. Dzięki grantom z NCN zrealizują badania wstępne, kwerendy i wyjazdy o charakterze naukowym o łącznej wartości niemal 3,3 mln zł. 

MINIATURA to konkurs przeznaczony dla naukowców z doktoratem, którzy chcą postawić pierwsze kroki w systemie grantowym. Dzięki finansowaniu działań naukowych mogą zweryfikować swoje pomysły badawcze, przeprowadzić prace wstępne i podczas wyjazdów badawczych nawiązać kontakty naukowe, które pomogą im w opracowaniu koncepcji pełnowymiarowego projektu badawczego. Mogą skorzystać również ze wsparcia ze strony doświadczonego mentora NCN. 

Laureatami konkursu MINIATURA mogą zostać naukowczynie i naukowcy do 12 lat po uzyskaniu stopnia doktora, którzy mają w swoim dorobku co najmniej jedną pracę opublikowaną lub przyjętą do druku, lub co najmniej jedno dzieło lub dokonanie artystyczno-naukowe i są zatrudnieni w polskich jednostkach naukowych. Nie mogą mieć doświadczenia w kierowaniu projektami badawczymi NCN ani być laureatami konkursów stypendialnych lub stażowych Centrum.

Grant to środki w wysokości od 5 do 50 tys. zł na realizację działania naukowego w postaci badań wstępnych, kwerendy lub wyjazdu naukowego. Działania mogą trwać max. 12 miesięcy. Laureatem konkursu MINIATURA można zostać tylko raz. 

Tematy badań laureatów

Tematyka działań zaplanowanych przez laureatów MINIATURY wyłonionych spośród wniosków złożonych w maju dotyka różnorodnych aspektów życia człowieka i jego funkcjonowania w kontekstach społecznych, gospodarczych, ale także w relacji z naturą. 

W grupie nauk humanistycznych, społecznych i o sztuce wśród działań zakwalifikowanych do finansowania znalazły się badania wstępne oraz kwerenda zaplanowane przez dr Renatę Pomerańską z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Naukowczyni zajmie się tematem komunikacji w systemie pieczy zastępczej dzieci matek pozbawionych wolności, m.in. przeanalizuje istniejące relacje trójstronne i opracuje koncepcję modelu komunikacji. Dr inż. Alicja Kozarzewska ze Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie zrealizuje badania wstępne dotyczące czynników wpływających na lokalizację usług w parterach budynków na obszarach miejskich. Badaczka przeprowadzi obserwacje terenowe w Polsce i we wschodnich Niemczech. Dr Piotr Bogacki z Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi zrealizuje badania nad wpływem informacji pozyskiwanej z bezzałogowych statków powietrznych na proces segregacji medycznej w zdarzeniach masowych. 

W grupie nauk ścisłych i technicznych wśród laureatów jest dr inż. Ada Orłowska, która na Politechnice Śląskiej będzie pracować nad modyfikacją procesu obróbki postprodukcyjnej  implantów kostnych wytworzonych przemysłową metodą druku 3D DMLS, z wykorzystaniem sekwencyjnego trawienia chemicznego. Dr Tetiana Manyk na Wojskowej Akademii Technicznej zrealizuje badania wstępne z obszaru inżynierii systemów. Naukowczyni przeprowadzi zaawansowaną analizę teoretyczną fotodiod lawinowych opartych na supersieci drugiego rodzaju (T2SL) InAs/InAsSb do pracy w wysokiej temperaturze dla detekcji w podczerwieni. Dr inż. Dominik Niewieś z Politechniki Wrocławskiej dzięki grantowi MINIATURA zrealizuje badania wstępne nad rolą mikroplastiku w mikrofalowo wspomaganej ekstrakcji substancji humusopodobnych z kompostu. W trakcie realizacji działania przeprowadzi modelowanie i multiparametryczną optymalizację z wykorzystaniem metody powierzchni odpowiedzi. 

W grupie nauk o życiu grant otrzymała m.in. dr inż. Katarzyna Bobkowska, która będzie pracować nad usprawnieniem procesu identyfikacji miejskich wysp ciepła oraz obszarów zanieczyszczonych światłem sztucznym w nocy, z wykorzystaniem metodologii citizen science, czyli badań z udziałem mieszkańców danego obszaru. Dzięki grantowi MINIATURA naukowczyni odbędzie wyjazd badawczy do Ibercivis Foundation w Saragossie, która specjalizuje się w tej tematyce. Dr Jarosław Rachuna z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach przeprowadzi badania wstępne nad oceną profilu mutacyjnego wybranych genów onkogennych w przebiegu choroby Hashimoto i raka brodawkowatego tarczycy. Badacz przeprowadzi analizę porównawczą metodą celowanego sekwencjonowania (NGS). Dr Katarzyna Jaśkiewicz z Instytutu Ogrodnictwa – Państwowego Instytutu Badawczego zrealizuje grant MINIATURA dotyczący znaczenia pyłku roślin wiatropylnych dla pszczół. Badaczka porówna profil związków fenolowych i właściwości przeciwutleniające pyłku wybranych roślin wiatropylnych i owadopylnych. 

Tematy wszystkich działań zakwalifikowanych do finansowania w konkursie MINIATURA 10 dostępne są na listach rankingowych. 

Lista rankingowa nr 4 w konkursie MINIATURA 10 w .pdf

Finansowanie w grupach nauk:

• nauki humanistyczne, społeczne i o sztuce (HS): 33 działania o łącznej wartości 861 302 zł,
• nauki ścisłe i techniczne (ST): 26 działań o łącznej wartości 1 085 698 zł,
• nauki o życiu (NZ): 29 działań o łącznej wartości 1 317 306 zł.

 Łącznie: 88 działań o łącznej wartości 3 264 306 zł. 

Ocena i wyniki

Wnioski w konkursie MINIATURA oceniane są w interwałach miesięcznych. Budżet konkursu jest podzielony proporcjonalnie do liczby miesięcy trwania naboru. Wnioski ocenione pozytywnie przez ekspertów otrzymują finansowanie, pod warunkiem, że mieszczą się w puli dostępnych środków na dany miesiąc. Zasady oceny wniosków. 

Kolejny bohater cyklu, Maciej Grzybek, bada patogeny przenoszone przez kleszcze, komary i gryzonie oraz sprawdza, jak wraz ze zmianami klimatu na północ przesuwają się choroby dotąd kojarzone głównie ze strefą tropikalną.

Pokolenie NCN to badaczki i badacze, których praca przesuwa granice wiedzy i zmienia nasze życie – poprawia zdrowie, chroni środowisko, rozwija technologie i pogłębia zrozumienie świata.

Prof. Maciej Grzybek, parazytolog i epidemiolog z Instytutu Medycyny Morskiej i Tropikalnej Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, bada choroby przenoszone przez gryzonie oraz nowo pojawiające się choroby zakaźne. Jest członkiem grupy roboczej Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) ds. chorób zaniedbanych. Badania nad patogenami przenoszonymi przez szczury miejskie prowadzi w projekcie finansowanym przez NCN.

Choroby, które przekraczają granice klimatyczne

Patogeny nie respektują granic państw ani stref klimatycznych. Bakterie, wirusy i pasożyty przemieszczają się razem z towarami, podróżnymi i zwierzętami domowymi. Zmiany klimatu i działalność człowieka przyspieszają ten proces, dlatego w Europie i w Polsce pojawiają się choroby kojarzone dotąd głównie ze strefą tropikalną. Badacz wskazuje dwa główne wyzwania dla zdrowia publicznego: choroby przenoszone przez kleszcze i przez komary. Wśród zagrożeń, których częstszego występowania można się spodziewać, wymienia wirus Zachodniego Nilu i dengę, a także obecny już w Polsce wirus kleszczowego zapalenia mózgu. Wraz z chorobami pojawiają się nowe wektory, w tym kleszcze migrujące, wcześniej w Polsce nieobecne.

Wirom miejskich szczurów 

Prowadzony przez Macieja Grzybka, wspólnie z doktorantem Bartoszem Mundtem, projekt dotyczy patogenów przenoszonych przez szczury miejskie. Gryzonie te dzielą środowisko z człowiekiem od dziesiątek tysięcy lat, a rosnąca populacja w miastach takich jak Kraków, Wrocław czy Gdańsk zapewnia materiał badawczy. Zespół sprawdza, gdzie i w jakim zagęszczeniu występują szczury oraz jakie wirusy, bakterie i pasożyty mogą przenosić. Punktem wyjścia jest założenie, że każde miasto stanowi odrębny ekosystem – różni je dostęp do wody, infrastruktura i dieta gryzoni, co przekłada się na skład przenoszonych patogenów. Efektem projektu ma być mapa lokalizacji i zagrożeń, pozwalająca na lokalne i krajowe działania zaradcze wobec chorób odzwierzęcych.

Jedno zdrowie i droga od badań do decyzji

W swojej pracy badacz stosuje podejście One Health, zakładające, że zdrowia człowieka nie da się chronić bez dbałości o zdrowie zwierząt i środowiska. Biomonitoring, czyli obserwacja patogenów i ich wektorów w środowisku, dostarcza wiedzy niezbędnej do działań prewencyjnych i naprawczych. Naukowiec podkreśla, że badania podstawowe odpowiadają na pytania o to, co, gdzie, jak i kiedy, a ich wyniki mogą następnie zasilać badania aplikacyjne i wdrożeniowe. Ilustruje to przykładem z czerwca 2023 roku, gdy zespoły z Gdańska, Krakowa i Helsinek wykryły zakażenie kotów wirusem ptasiej grypy i przekazały informację służbom sanitarnym i weterynaryjnym. Sprawny przepływ wiedzy do samorządów i instytucji publicznych badacz uznaje za nieodłączny element pracy nad bezpieczeństwem zdrowotnym.

Wybrane wypowiedzi 

Patogeny bez granic

Na pewno trzeba pamiętać, że pasożyty, bakterie, wirusy, grzyby nie znają granic. One przemieszczają się. Przemieszczają się razem z towarami, którymi handlujemy, razem z podróżnymi, którzy wyjeżdżają i przemieszczają się z miejsca na miejsce, także z nami, z naszymi czworonożnymi przyjaciółmi.

Podejście jednego zdrowia

Podejście, które stosuję w swoich badaniach naukowych i w ogóle w pracy, którą wykonuję, to podejście jednego zdrowia, tak zwane One Health. (...) Jeżeli wiemy, jakie zarazki, jakie patogeny, gdzie występują, przez co są przenoszone, w jakich lokalizacjach występują, to posiadając taką wiedzę, jesteśmy w stanie wdrożyć jakieś działania naprawcze albo prewencyjne.

Od badań podstawowych do wdrożeń

Zawsze w badaniach podstawowych odpowiadamy na bardzo, może nie proste, ale właśnie podstawowe pytanie: co, gdzie, jak, kiedy. A następnie zdobyte wyniki możemy wdrożyć czy też przeprowadzić aplikację.

Zapraszamy na webinar informacyjny poświęcony konkursowi GRIEG BIS oraz planowanemu konkursowi LANGSPIL, realizowanym w programie Badania podstawowe w ramach IV edycji Funduszy Norweskich i EOG.

Webinar odbędzie się 3 września 2026 r. o godz. 10:00 (CEST) na platformie ClickMeeting i będzie prowadzony w języku polskim.

Podczas spotkania przedstawimy kompleksowe informacje dotyczące konkursu GRIEG BIS, w tym najważniejsze zasady udziału oraz przygotowania i składania wniosków. Odniesiemy się również do najczęściej zadawanych pytań.

Zaprezentujemy narzędzie matchmakingowe wspierające nawiązywanie współpracy z partnerami z Norwegii, Islandii i Liechtensteinu. W trakcie webinaru przedstawimy również najważniejsze informacje dotyczące planowanego konkursu LANGSPIL, dedykowanego interdyscyplinarnym projektom z zakresu badań podstawowych.

Udział w webinarze wymaga wcześniejszej rejestracji. Liczba uczestników jest ograniczona. 

Formularz rejestracji

Europejskie Partnerstwo na rzecz Odpornego Dziedzictwa Kulturowego (The European Partnership for Resilient Cultural Heritage – RCH) to nowa inicjatywa, która stawia sobie za cel ochronę dziedzictwa kulturowego w dobie postępujących zmian klimatycznych i dynamicznych wyzwań społecznych. Ten międzynarodowy program będzie realizowany przy wsparciu Komisji Europejskiej w latach 2026-2036 i połączy ponad 100 organizacji z ponad 30 krajów.

Głównym założeniem Partnerstwa RCH jest stworzenie pomostu pomiędzy nauką o klimacie, naukami humanistycznymi, innowacjami i polityką publiczną. W tym celu inicjatywa dąży do  rozwijania wiedzy, umiejętności i technologii niezbędnych do zabezpieczenia zabytków, dzieł sztuki czy tradycji, jednocześnie wykorzystując potencjał dziedzictwa jako siły napędowej dla zrównoważonego rozwoju społecznego i adaptacji klimatycznej. W inicjatywę zaangażowane jest szerokie grono podmiotów z Europy i wybranych krajów pozaeuropejskich – od uczelni i instytutów badawczych, agencji finansujących badania, przez muzea, biblioteki, archiwa, władze publiczne, po sektor technologii.

Fundamentem działań Partnerstwa będzie bezpośrednie wsparcie finansowe dla środowiska naukowego poprzez organizację konkursów na międzynarodowe projekty badawcze, ukierunkowane na rozwój nowoczesnych technologii konserwacyjnych, metod monitorowania zagrożeń środowiskowych oraz rozwiązań cyfrowych. 

Z polskiej strony w Partnerstwie RCH uczestniczą: Narodowe Centrum Nauki (NCN) oraz Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe (PCSS). NCN pełni funkcję krajowego koordynatora i odpowiada za finansowanie międzynarodowych projektów badawczych realizowanych przez polskie zespoły naukowe w konkursach ogłaszanych w ramach Partnerstwa. Z kolei PCSS odpowiada za stronę technologiczną – rozwój oraz zarządzanie platformami cyfrowymi wspierającymi konsultacje i współpracę partnerów i interesariuszy Partnerstwa RCH.

Otwieramy nabór wniosków o finansowanie komponentów badawczych dla naukowczyń i naukowców, którzy wrócą do Polski w ramach programu Polskie Powroty NAWA 2025.

Polskie Powroty NAWA to program Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej (NAWA), umożliwiający wyróżniającym się polskim naukowcom pracującym za granicą powrót do Polski i prowadzenie badań w polskich uczelniach, instytutach naukowych lub instytutach badawczych. Młodzi i doświadczeni naukowcy mogą się w nim ubiegać o środki na zbudowanie w Polsce własnej grupy projektowej i prowadzenie badań naukowych lub prac rozwojowych. Więcej o programie.

Narodowe Centrum Nauki dzięki współpracy z Narodową Agencją Wymiany Akademickiej finansuje komponenty badawcze realizowane przez naukowców powracających do Polski w ramach Polskich Powrotów NAWA.

OGŁOSZENIE

Nabór wniosków w NCN jest otwarty dla naukowców, którzy otrzymali finansowanie w konkursie Polskie Powroty NAWA 2025 i w których zostały zaplanowane komponenty badawcze. Komponenty muszą mieć pozytywną rekomendację zespołu oceniającego NAWA. 

Komponenty badawcze można realizować w ciągu pierwszych 18 miesięcy projektu. Maksymalna wysokość finansowania dla jednego komponentu to 200 tys. zł. Budżet przeznaczony przez Radę NCN na realizację komponentów badawczych w ramach programu Polskie Powroty NAWA 2025 wynosi 2 mln zł.

Wnioski o finansowanie komponentów należy składać w systemie OSF. W NCN zostaną poddane wyłącznie ocenie formalnej, ponieważ ich ocenę merytoryczną przeprowadziła NAWA.

Zespół prof. Marcina Poręby z Politechniki Wrocławskiej we współpracy z amerykańską grupą badawczą firmy Genentech pod kierunkiem prof. Vishvy M. Dixita znalazł sposób na zatrzymanie rozpadu umierającej komórki. Wyniki badań ukazały się właśnie w „Nature”. Prace polskich naukowców były finansowane przez NCN.

Dr hab. Marcin Poręba, prof. PWr jest wielokrotnym laureatem konkursów NCN. Prace jego zespołu, które zaowocowały publikacją w „Nature” zostały sfinansowane w ramach jednego z jego pierwszych grantów w konkursie OPUS 15. Projekt dotyczył badania mechanizmów proteolitycznych w pyroptozie, programowanej śmierci komóki, wywołującej reakcję zapalną.

Gdy mechanizm obronny wymyka się spod kontroli

prof. Marcin Poręba, fot. Łukasz Bera

– Pyroptoza jest jednym ze sposobów, w jaki organizm broni się przed zakażeniami i innymi zagrożeniami. To kontrolowany mechanizm samounicestwienia komórki, połączony z uruchomieniem silnej reakcji zapalnej – opisuje prof. Marcin Poręba. – Taka reakcja pomaga organizmowi zwalczać zagrożenie. Problem pojawia się wtedy, gdy pyroptoza jest zbyt silna lub wymyka się spod kontroli. Może wówczas nasilać stan zapalny i prowadzić do uszkodzenia tkanek.

Jak zatem zahamować pyroptozę, kiedy zaczyna szkodzić? Dotychczasowe próby blokowania enzymów odpowiedzialnych za ten proces (kaspaz prozapalnych) były mało skuteczne, ponieważ inhibitory przenikały również do zdrowych komórek, powodując niewystarczający efekt terapeutyczny lub działania niepożądane.

Naukowcy rozwiązali ten problem w nieoczekiwany sposób. Zamiast projektować związki łatwo wnikające do komórek, stworzyli inhibitory słabo przenikające przez nienaruszoną błonę komórkową. Odkryli, że gdy pyroptoza już się rozpocznie, w błonie tworzą się pory zbudowane przez białko gasderminę D. Te same pory, które prowadzą komórkę do śmierci, mogą zostać wykorzystane jako „brama” do dostarczenia inhibitora wyłącznie do zagrożonych komórek.

Kluczowym odkryciem było wykazanie, że pyroptozę można zatrzymać już po jej uruchomieniu. Po przedostaniu się przez pory inhibitor blokował kaspazy, hamował tworzenie kolejnych porów i ograniczał uwalnianie cytokin zapalnych. Część komórek nie tylko przestawała umierać, ale odzyskiwała zdolność dalszego wzrostu i podziałów. Badania komórkowe oraz eksperymenty na myszach potwierdziły zmniejszenie reakcji zapalnej. Autorzy podkreślają, że nie jest to jeszcze lek, ale nowa strategia, która może być w przyszłości pomocna w leczeniu chorób takich jak sepsa, ostra niewydolność oddechowa czy COVID-19.

Sukces międzynarodowy, międzysektorowy i międzypokoleniowy

Publikacja w prestiżowym czasopiśmie „Nature” jest efektem współpracy grup badawczych prof. Marcina Poręby z Politechniki Wrocławskiej oraz prof. Vishvy M. Dixita z firmy biotechnoliogicznej Genentech z USA, wskazanych w publikacji jako autorzy korespondencyjni. Zespół prof. Poręby łączy wiedzę doświadczonych naukowców i potencjał młodych badaczy. 

dr inż. Katarzyna Groborz, fot. PWr Kluczową rolę w badaniach odegrały pierwsze autorki: dr inż. Katarzyna Groborz, absolwentka i doktorantka Politechniki Wrocławskiej, która po ukończeniu doktoratu kontynuowała badania podczas stażu w Genentech oraz dr Melissa E. Truong z zespołu Genentech.

– Najważniejszym odkryciem projektu było wykazanie, że pyroptozę można zatrzymać nawet po jej rozpoczęciu. Pokazaliśmy istnienie krótkiego okna terapeutycznego, w którym zahamowanie kaspaz przerywa ten proces i pozwala komórkom odzyskać zdolność do dalszego wzrostu i podziałów. Wykorzystanie porów tworzonych przez gasderminę D umożliwiło selektywne dostarczanie inhibitorów do komórek, w których pyroptoza już się rozpoczęła – mówi dr inż. Katarzyna Groborz.

W pracach uczestniczyły także doktorantki Julia Nguyen i Małgorzata Kalinka, których udział w badaniach sfinansowano z grantu OPUS, i które przeprowadzały syntezę i analizę kinetyczną inhibitorów. Współautorem publikacji był również m.in. prof. Marcin Drąg, twórca technologii HyCoSuL wykorzystanej w badaniach. 

prof. Marcin Poręba z doktorantką Julią Nguyen – To dla mnie wyjątkowe, że mogłam dołączyć do tego projektu jeszcze jako magistrantka, a później kontynuować pracę jako doktorantka i stypendystka w grancie NCN. Zaczynałam od syntezy inhibitorów do badań komórkowych, a z czasem moim zadaniem stało się także opracowanie sposobu ich przygotowania w skali kilkugramowej do badań in vivo. To doświadczenie pozwoliło mi zobaczyć cały proces rozwoju związku chemicznego – od projektu i syntezy po zastosowanie w zaawansowanych badaniach biologicznych – podkreśla Julia Nguyen.

Badania miały charakter interdyscyplinarny, łącząc chemię biologiczną, enzymologię, biologię komórki i eksperymenty in vivo. Zespół z Politechniki Wrocławskiej odpowiadał za projektowanie i syntezę inhibitorów kaspaz oraz analizę ich właściwości, a grupa Genentech prowadziła m.in. badania na zaawansowanych modelach komórkowych i zwierzętach oraz analizy farmakokinetyczne. Współpraca obu ośrodków doprowadziła do odkrycia nowej strategii hamowania pyroptozy i ograniczania stanu zapalnego.

Opisane w „Nature” badania to nie tylko efekt współpracy międzynarodowej polskich i amerykańskich naukowców. To również przykład tego, jak uzupełniają się nauka z biznesem oraz młodość z doświadczeniem.

W dziesiątej edycji konkursu SONATINA wyłoniliśmy 76 laureatek i laureatów znajdujących się na początku kariery naukowej. Otrzymają łącznie ponad 60 mln zł na dalszy rozwój, w tym na prowadzenie badań podstawowych lub aplikacyjnych, zatrudnienie na pełny etat, oraz staże zagraniczne.

W konkursie SONATINA 10 o finansowanie mogły ubiegać się osoby ze stopniem doktora, uzyskanym w okresie od 1 stycznia 2023 r. do 15 maja 2026 r. To badaczki i badacze, którzy dopiero rozpoczynają kariery i aktywnie szukają swojego miejsca w nauce. Granty SONATINA wspomagają ich na tym etapie, m.in. poprzez zapewnienie środków na zatrudnienie dla kierownika projektu na podstawie umowy o pracę w pełnym wymiarze, na cały okres realizacji projektu. Miejscem realizacji projektu i zatrudnienia kierownika nie może być podmiot, w którym uzyskał on stopień doktora. W tej edycji konkursu pojawił się dodatkowy wymóg: podmiot zatrudniający musi mieć co najmniej jedną dyscyplinę z nadaną kategorią naukową. 

Grant SONATINA może trwać 24 lub 36 miesięcy. Jego ważną częścią jest staż zagraniczny trwający od 3 do 6 miesięcy, który umożliwia początkującym badaczkom i badaczom zdobycie wiedzy i doświadczenia podczas pobytu w wysokiej jakości zagranicznych ośrodkach naukowych. Koszty tych staży po raz pierwszy pokryje Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej. 

Statystyki

Liczba wniosków składanych w konkursie SONATINA cały czas rośnie, podobnie jak w pozostałych konkursach NCN. W ciągu ostatnich pięciu lat zaobserwowaliśmy wzrost o ponad 100% – w szóstej edycji SONATINY otrzymaliśmy 157 wniosków o łącznej wartości niemal 106 mln zł, a w obecnie rozstrzygniętej dziesiątej edycji – aż 333 wnioski na kwotę ponad 263 mln zł. Finansowanie pięć lat temu otrzymały 32 wnioski o wartości 22,4 mln zł, teraz – 76 wniosków o łącznym budżecie ponad 60 mln zł. 

W ciągu pięciu lat i pięciu edycji konkursu SONATINA:

• liczba wniosków podwoiła się,
• wartość złożonych wniosków wzrosła niemal 2,5-krotnie, co jest m.in. efektem wzrostu kosztów prowadzenia badań,
• liczba finansowanych wniosków wzrosła również niemal 2,5-krotnie,
• nakłady NCN na ich finansowanie wzrosły 2,67 razy.

Wskaźnik sukcesu w konkursach SONATINA w ciągu ostatnich pięciu lat wahał się w przedziale 20 – 23%. Tylko raz, w roku 2024, zanotowaliśmy istotny spadek, do poziomu niespełna 16%, związany z sytuacją budżetową NCN. Sytuację zmieniło przekazanie NCN przez premiera RP papierów skarbowych o nominalnej wartości 500 mln zł pod koniec 2024 roku. Środki z obligacji wraz z odsetkami zasilą budżety konkursów w latach 2026-2028, przede wszystkim tych kierowanych do naukowczyń i naukowców na wczesnych etapach kariery.

Torfowiska, hydrożele i milczenie konstytucji – nad czym będą pracować laureaci?

Wśród laureatów SONATINY w grupie nauk humanistycznych, społecznych i o sztuce jest dr Marta Michalska, która w Instytucie Historii im. Tadeusza Manteuffla przeprowadzi badania nad narracjami o walce z hałasem w okresie II Rzeczypospolitej. Badaczka pochyli się nad dźwiękami przeszłości generowanymi przez życie codzienne w okresie międzywojennym, ich natężeniem oraz odczuwalnym poziomem hałasu. Punktem odniesienia dla jej prac będzie slogan o „walce z hałasem”, wszechobecny w polskich gazetach z okresu międzywojennego. Dr Anna Mędrzecka-Stefańska na Politechnice Wrocławskiej zrealizuje badania nad procesem kształtowania się języka nowoczesnej poezji polskiej w szczególnym czasie – kiedy Polska nie istniała jako Państwo, a twórczość literacka rozwijała się w trzech zaborach oraz na emigracji. W projekcie powstanie zrównoważony korpus tekstów poetyckich z XIX wieku, w tym autorstwa kobiet, który zostanie następnie przeanalizowany z wykorzystaniem metod cyfrowych na trzech poziomach: słownictwa, stylu oraz wersyfikacji. Dr Dominik Łukowiak na Uniwersytecie Warszawskim przeprowadzi badania nad problematyką milczenia konstytucji, czyli sytuacji, w której ustawa zasadnicza pomija pewne kwestie milczeniem. Taki stan prawny bywa trudny w interpretacji – brak wyraźnych przepisów można potraktować zarówno jako lukę w prawie, jak i celowe pozostawienie danego obszaru do decyzji kompetentnych organów lub instytucji. Celem projektu dra Łukowiaka jest opracowanie spójnego modelu analizy milczenia konstytucji jako odrębnej kategorii interpretacyjnej, który może przyczynić się do zwiększenia przejrzystości i przewidywalności orzecznictwa.

W grupie nauk o życiu (NZ) w gronie laureatów znalazł się dr Mateusz Wdowiak, który na Uniwersytecie Warszawskim będzie pracować nad nowymi strategiami zwalczania patogenów wobec ich rosnącej lekooporności. Przedmiotem jego badań będą peptydy przeciwdrobnoustrojowe, niewielkie, naturalnie występujące cząsteczki stanowiące element układu odpornościowego wielu organizmów, które eliminują drobnoustroje poprzez destabilizację ich osłon komórkowych. Ich ograniczeniem jest obecnie niska stabilność w organizmie człowieka. Celem projektu będzie opracowanie bardziej stabilnych i skutecznych peptydów w postaci analogów zbudowanych z D-aminokwasów oraz ich stabilizowanych wariantów zszywanych wewnątrzcząsteczkowo. Dr Kamila Urbańczyk w Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym we Wrocławiu zrealizuje grant SONATINA, w ramach którego przeprowadzi wieloośrodkowe badanie oceniające kompleksowe usługi farmacji klinicznej u pacjentów hospitalizowanych. Niewłaściwe stosowanie leków, działania niepożądane lub interakcje między lekami co roku przyczyniają się do dużej liczby powikłań oraz hospitalizacji. Dr Urbańczyk przyjrzy się możliwościom poprawy bezpieczeństwa farmakoterapii u pacjentów chirurgicznych, którzy w szpitalu otrzymują leki związane z przebytym zabiegiem lub operacją, kontynuują leczenie w domu, a często jednocześnie przyjmują leki w przebiegu chorób przewlekłych. Badanie obejmie ponad 700 pacjentów w ośmiu szpitalach w Polsce. Celem projektu jest ocena skuteczności modelu opieki zdrowotnej znanego jako Integrated Medicines Management (IMM) czyli zintegrowany system zarządzania farmakoterapią, w którym farmaceuta kliniczny uczestniczy w opiece nad pacjentem przez cały okres hospitalizacji. Dr Łukasz Witucki na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu przyjrzy się możliwym czynnikom wpływającym na rozwój choroby Alzheimera, nieuleczalnej i najczęstszej postaci otępienia, prowadzącej do stopniowej utraty pamięci, zdolności poznawczych i samodzielności. Ostatnie badania wskazują, że istotnym czynnikiem rozwoju tej choroby mogą być zaburzenia metaboliczne. Jednym z najlepiej udokumentowanych czynników ryzyka jest podwyższony poziom homocysteiny we krwi, która ulega przekształceniu w tioloakton homocysteiny, cząsteczkę uszkadzającą białka. Jednym z enzymów eliminujących tę cząsteczkę jest BPHL. Dr Witecki w swoim projekcie sprawdzi, jaką rolę pełni w mózgu ten enzym oraz w jaki sposób może być wykorzystany w diagnostyce lub opracowaniu terapii w przebiegu chorób neurodegeneracyjnych. 

W grupie nauk ścisłych i technicznych (ST) grant SONATINA otrzymała m.in. dr Adrianna Kaczmarska-Król, która na Politechnice Lubelskiej będzie pracować nad materiałami wspierającymi proces regeneracji tkanek oraz leczenie trudno gojących się ran. Skupi się na hydrożelach – miękkich, silnie uwodnionych strukturach, które mogą utrzymywać wilgotne środowisko rany, chronić ją przed czynnikami zewnętrznymi oraz pełnić funkcję nośników leków. Hydrożele stosowane obecnie często są mechanicznie niestabilne, trudno jest kontrolować przebieg procesu uwalniania z nich leków. Dr Kaczmarska-Król będzie pracować nad nowym typem hydrożeli, opartym na połączeniu naturalnych polisacharydów z materiałem mineralnym, oraz sprawdzi potencjał jego zastosowania w medycynie. Laureatką SONATINY w grupie ST została również dr inż. Julia Mazurków, która w Instytucie Chemii Fizycznej Polskiej Akademii Nauk będzie pracować nad strategią wykrywania w środowisku obecności związków organicznych zawierających grupę nitrową. Związki te są wykorzystywane w wielu sektorach przemysłu, a także w działalności militarnej i w przebiegu konfliktów zbrojnych. W konsekwencji są często obecne jako zanieczyszczenia w glebie, wodach gruntowych oraz wodach powierzchniowych, jednak ich wykrycie wciąż pozostaje wyzwaniem. Dr inż. Mazurków zaproponuje modyfikację techniki analitycznej SERS (powierzchniowo wzmocnionej spektroskopii Ramana) w połączeniu z elektrochemią, aby zwiększyć wykrywalność związków z grupą nitrową w środowisku. Badania będą mieć charakter interdyscyplinarny, połączą chemię analityczną, inżynierię materiałową, kryminalistykę i naukę o zrównoważonym rozwoju. Dr inż. Sebastian Kuśmierz zrealizuje na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie badania nad torfowiskami. Powszechnie uważa się, że odbudowa torfowisk pomaga w walce ze zmianami klimatycznymi, ponieważ są one naturalnymi magazynami węgla i pomagają ograniczyć emisję CO2 do atmosfery. Nowe badania pokazują jednak, że odbudowa torfowisk może zwiększać emisję tlenku diazotu (N2O), gazu cieplarnianego o niemal 300 razy większym potencjale tworzenia efektu cieplarnianego niż CO2. W swoim projekcie dr inż. Kuśmierz sprawdzi, w jakich warunkach odtwarzanie torfowisk niesie ze sobą oczekiwane korzyści. Skupi się na torfowiskach bogatych w substancje organiczne i składniki odżywcze, analizując czynniki sprzyjające emisji N2O oraz sposoby ich ograniczania.

Tematy wszystkich projektów zakwalifikowanych do finansowania oraz ich opisy popularnonaukowe są dostępne na listach rankingowych SONATINA 10.

Listy rankingowe 

Listy rankingowe w .pdf

Jak wyłoniono laureatów?

Wnioski były oceniane zgodnie ze sprawdzoną dwuetapową procedurą peer-review, w której główną rolę odgrywają zespoły ekspertów wybrane przez Radę NCN, z uwzględnieniem opinii ekspertów zewnętrznych. W przypadku konkursu SONATINA 10 dodatkowo na drugim etapie oceny kierownik projektu odbył rozmowę kwalifikacyjną w języku angielskim, w krakowskiej siedzibie NCN, a jej wyniki zostały uwzględnione przez zespół ekspertów przy ustaleniu ostatecznej oceny wniosku. Eksperci oceniali m.in. poziom naukowy i nowatorski charakter badań, możliwość realizacji planowanych badań i ich wpływ na rozwój dyscypliny naukowej, kwalifikacje i osiągnięcia kierownika projektu (w tym publikacje w renomowanych czasopismach), a także zasadność wyboru podmiotu i miejsca odbycia stażu.

Dziesięcioro naukowców z najlepszych ośrodków naukowych na świecie otrzymało finansowanie w ramach pilotażowego programu Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej TOP200 im. Weigla. NCN sfinansuje komponenty badawcze 9 laureatów warte ponad 3 mln zł.

Program TOP200 im. Weigla to inicjatywa Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej (NAWA), której celem jest przyciąganie do Polski wybitnych naukowców z uczelni znajdujących się w pierwszej dwusetce światowych rankingów: Academic Ranking of World Universities, QS World University Rankings oraz Times Higher Education World University Rankings. Program jest częścią inicjatywy Komisji Europejskiej Choose Europe for Science, promującej mobilność naukowców i pozyskiwanie talentów naukowych .

W gronie laureatów programu TOP200 znalazło się siedmioro doświadczonych badaczy, którzy złożyli wnioski w ramach ścieżki Senior Fellow oraz troje naukowców w ścieżce Junior Fellow. Reprezentują oni nauki humanistyczne  (historia, historiografia, filozofia, językoznawstwo), a także nauki ścisłe i techniczne (astronomia, chemia, inżynieria materiałowa) oraz nauki o życiu (tematyka projektów dotyczy nowotworów, otyłości dziecięcej oraz funkcjonowania ludzkiego mózgu). Łączna kwota projektów zakwalifikowanych do finansowania to niemal 19 mln zł. Narodowe Centrum Nauki sfinansuje 9 komponentów badawczych o wartości 3 171 149 zł. Dziesiąty komponent sfinansuje Narodowe Centrum Badan i Rozwoju.

Beneficjenci przyjadą do sześciu jednostek akademickich, które należą do największych grantobiorców NCN. Są to Uniwersytet Jagielloński (3 zakwalifikowane projekty), Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (3 projekty), a także Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego Polskiej Akademii Nauk, Instytut Chemii Fizycznej PAN, Politechnika Gdańska oraz Politechnika Warszawska (po 1 projekcie). Obecność naukowców związanych z takimi ośrodkami jak Harvard University, University of Oxford czy Michigan State University stworzy polskim zespołom badawczym nowe możliwości rozwoju.

Kierownikiem projektu w ścieżce Senior Fellow mógł zostać cudzoziemiec posiadający co najmniej stopień doktora, który w ciągu ostatnich 4 lat pracował naukowo przez okres co najmniej 36 miesięcy poza Polską w ośrodku ulokowanym na jednej z dwustu pierwszych pozycji na przynajmniej jednym z wymienionych wcześniej rankingów. Ścieżka Junior Fellow dostępna była dla młodych badaczy z zagranicy, którzy w ciągu ostatnich 2 lat pracowali w takim ośrodku przynajmniej przez rok a stopień doktora uzyskali nie wcześniej niż 7 lat przed złożeniem wniosku.

NCN od lat współpracuje z NAWA finansując komponenty badawcze w ramach programu Polskie Powroty, a w konkursie SONATINA 10 przeznaczonym dla młodych naukowców staż zagraniczny finansowany jest po raz pierwszy przez NAWA. Aby zachęcić naukowców z zagranicy do prowadzenia badań w polskich jednostkach naukowych od 2026 r. rozszerzyliśmy tę współpracę o program TOP200 wspierający transfer wiedzy, budowanie międzynarodowych sieci współpracy oraz zwiększanie obecności i rozpoznawalności Polski na świecie. Program TOP200 im. Weigla ma charakter pilotażowy – o jego ewentualnej kontynuacji zdecyduje Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Kolejna bohaterka cyklu, Karolina Kremens, bada wpływ nowych technologii na proces karny i pyta, jak zasady procesowe wyglądałyby, gdyby przy ich tworzeniu obecne były grupy dotąd pomijane.

Pokolenie NCN to badaczki i badacze, których praca przesuwa granice wiedzy i zmienia nasze życie – poprawia zdrowie, chroni środowisko, rozwija technologie i pogłębia zrozumienie świata.

Dr hab. Karolina Kremens, profesorka Uniwersytetu Wrocławskiego, kieruje Centrum Digital Justice na tej uczelni. Zajmuje się porównawczym i międzynarodowym postępowaniem karnym, wpływem nowych technologii na proces karny, rolą płci w tym procesie, a także organizacją i funkcjonowaniem prokuratury. Była i jest kierowniczką czterech projektów NCN, w czerwcu tego roku otrzymała grant ERC Advanced.

Nowe technologie w procesie karnym

Nowe technologie zmieniają proces karny od dawna. Badania DNA i identyfikacja przez odciski palców też kiedyś były nowością – przypomina badaczka. Dziś rośnie jednak ich zasięg. Materiał dowodowy coraz rzadziej ma klasyczną postać: miejsce przeszukania torebki czy mieszkania zajmuje przeszukanie telefonu i chmury, a obok zeznań w aktach pojawiają się dane geolokalizacyjne. Inny jest też krąg osób, które dowody dostarczają, bo nagrania i zapisy przesyłają dziś sami uczestnicy zdarzenia i świadkowie. Za tym idą pytania o to, kto materiał zebrał i czy nie został on zmanipulowany. Najwyraźniej widać to w dowodach przedstawianych przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym, którymi zajmuje się kierowane przez naukowczynię Centrum.

Zmiana sięga głębiej, do fundamentów postępowania. – Technologia bardzo mocno modyfikuje te zasady procesowe, które kiedyś funkcjonowały w określony sposób, chociażby zasadę bezpośredniości czy zasadę równości broni – mówi Karolina Kremens.

Zdalne postępowania i dowody elektroniczne

Badaczka wskazuje dwa obszary, w których cyfrowa zmiana dotyka procesu karnego najmocniej. Pierwszy to zdalne postępowania, upowszechnione po pandemii i uregulowane w wielu krajach. Naukowczyni nie ocenia ich jednoznacznie. Widzi zalety tam, gdzie odległości są duże i gdzie udział na odległość zdejmuje ze świadka np. konieczność organizowania opieki nad dziećmi. Wskazuje też koszty: świadek zeznaje z miejsca, nad którym organ nie ma kontroli, więc nie wiadomo, czy ktoś na niego nie wpływa, a bariery sprzętu i umiejętności bywają pomijane. – A my zakładamy jako, powiedzmy, bogaci, wykształceni uczestnicy procesu karnego, że to wszyscy mają dostęp do komputera, telefonu czy internetu, stabilne łącze – mówi Karolina Kremens.

Drugi obszar to dowody elektroniczne, które uchodzą za bardziej wiarygodne niż zeznania. Prawniczka pyta, komu wierzymy, że dowód powstał w określonych warunkach, i kto w ogóle jest w stanie go wytworzyć. Dla wyjaśnienia buduje sytuację małżeństwa spierającego się w sądzie w sprawie o przemoc domową: tylko jedna ze stron kontroluje rodzinną chmurę, a więc i nagrania z telefonu drugiej osoby. Wtedy o tym, czyja wersja zdarzeń zostanie przyjęta, decyduje dostęp do danych, a nie ich treść.

Feministyczny proceduralizm

Od tych nierówności zaczyna się projekt, na który badaczka otrzymała grant ERC. Ma on zrekonstruować proces karny i stworzyć koncepcję feministycznego proceduralizmu: model zasad procesowych, jakie powstałyby, gdyby do ich tworzenia zaproszono także grupy marginalizowane. – Feministyczny proceduralizm jest tym, co stworzę na sam koniec tego projektu – mówi naukowczyni.

Narzędziem jest feministyczna teoria prawa w ujęciu interseksjonalnym, a więc uwzględniająca klasę, wykształcenie, zasobność, etniczność i orientację seksualną. Badania obejmą Polskę i Kanadę, gdzie dostępne są perspektywy w Polsce nieobecne, w tym prawa Pierwszych Narodów, Inuitów i Metysów. Szansą na przebudowę zasad procesowych jest, zdaniem badaczki, sama transformacja cyfrowa, która i tak je zmienia.

Do studia prawniczka przyniosła dwa przedmioty. Pierwszy to grafika autorstwa Łukasza Kubińskiego, która przedstawia konstrukcję projektu. – Laboratorium – proces karny, narzędzie – feministyczna teoria prawa i szansa, którą jest era cyfrowa – wylicza Karolina Kremens. Drugi, to płyta Taylor Swift. Utworem przewodnim projektu ma zostać piosenka artystki "Mad Woman", czyli szalona kobieta. – Uważam, że bardzo dobrze oddaje to, o czym jest ten projekt i jak dużo będę musiała energii włożyć w to, żeby przekonać ludzi do tego, że to szaleństwo, które jest w tym projekcie, jest jednak realne - mówi badaczka. 

Zanim był ERC, były granty NCN

Karolina Kremens kierowała czterema projektami NCN. Zaczynała od SONATY, potem przyszły SONATA BIS i PRELUDIUM BIS, a dziś realizuje OPUS. Za nimi stały zespoły różnej wielkości, ze studentami i doktorantami, i właśnie tam nauczyła się nimi zarządzać. Recenzenci jej wniosku do ERC odnotowali, że nigdy nie kierowała grantem europejskim, a jednak uznali tę krajową ścieżkę za dowód, że poradzi sobie z budżetem 2,5 mln euro na pięć lat. Dlatego badaczka uważa granty NCN za warunek skutecznego wniosku do ERC, a zwiększenie nakładów na Narodowe Centrum Nauki za sprawę najpilniejszą.

Wybrane wypowiedzi

Nierówny dostęp do tworzenia dowodów elektronicznych

Bardzo często w różnych postępowaniach myślimy, że zeznania mogą być ułomne, bo ktoś może inaczej pamiętać albo może wręcz kłamać. Ale dowodom DNA czy innym, teraz już elektronicznym, nadajemy im trochę inną ważność. I teraz jest pytanie, czy wszyscy mamy jednakowy dostęp do możliwości tworzenia dowodów. (...) Być może partner ma większą władzę nad tym, co rodzina trzyma w chmurze. Czyli wszystko, co zostało nagrane przez telefon komórkowy partnerki, wszystko, co zostało w jakiś sposób udokumentowane, może pozostawać we władzy osoby, która ma wyłączny dostęp do chmury albo do zabezpieczeń w tej chmurze.

Interseksjonalne ujęcie feministycznej teorii prawa

Chciałabym bardzo mocno podkreślić, że to jest feministyczna teoria prawa w ujęciu interseksjonalnym. Czyli nie chciałabym popełniać tego błędu, który przez wiele lat feminizm popełniał, czyli patrzył wyłącznie z perspektywy kobiety, ale głównie tej białej, wykształconej, majętnej kobiety. Natomiast ta perspektywa interseksjonalna pozwala nam spojrzeć na inne wymiary tego braku uprzywilejowania. Czyli nie tylko białe kobiety, ale kobiety także o różnorodnym kolorze skóry, różnej etniczności, także kobiety z różnych klas społecznych.

Granty NCN jako warunek drogi do ERC

W moich wszystkich recenzjach, które się znalazły w systemie ERC po uzyskaniu tego projektu, jasno wybrzmiewa, że gwarantem tego, że dowiozę projekt tak duży jak ERC Advanced za dwa i pół miliona euro przez 5 lat, jest to, że w przeszłości prowadziłam wiele różnych grantów NCN. (...) Wydaje mi się, że to jest warunek sine qua non otrzymania grantu ERC, żeby móc pochwalić się uzyskaniem i przeprowadzeniem badań w oparciu o jakiś grant zewnętrzny. I te granty zewnętrzne w Polsce przyznaje Narodowe Centrum Nauki.

Naukowcy z Uniwersytetu Jagiellońskiego we współpracy z partnerami z Belgii-Flandrii zrealizują międzynarodowe badania dotyczące monitorowania przez mózg rezultatów działań człowieka oraz przetwarzania informacji zwrotnej. Na realizację badań otrzymali grant OPUS LAP o wartości 1,5 mln zł.

Polski zespół pod kierownictwem dr hab. Magdaleny Sendereckiej, prof. UJ zrealizuje projekt we współpracy z zespołem pod kierownictwem prof. Gillesa Pourtois z belgijskiego Uniwersytetu w Gandawie. Obiektem ich badań będzie ludzki mózg. Ma on zdolność stałego monitorowanie rezultatów działań oraz przetwarzania informacji zwrotnej, co ma kluczowe znaczenie dla procesów uczenia się i dostosowywania ludzkiego zachowania do zmiennego otoczenia. Polscy i belgijscy naukowcy chcą sprawdzić, czy te procesy są zależne od motywacji oraz uczenia się. W tym celu wykorzystają elektroencefalografię (EEG), metodę diagnostyczną umożliwiającą zbadanie zmian w aktywności elektrycznej mózgu, przeprowadzając szeroko zakrojone badania z udziałem ponad 200 osób w Polsce i Belgii-Flandrii. Wyniki ich współpracy mogą dostarczyć cennych informacji o tym, jak osoby o różnych profilach psychologicznych reagują na informacje o sukcesach i porażkach, co może w dalszej perspektywie otworzyć drogę do opracowania sposobów na bardziej efektywne uczenie się i lepsze radzenie sobie z wyzwaniami.

Jak wyłoniono laureatów?

Projekt był oceniany zgodnie z lead agency procedure. LAP to standard stosowany w europejskich instytucjach finansujących naukę, który ułatwia międzynarodowym zespołom badawczym ubieganie się o środki na realizację wspólnych projektów oraz usprawnia proces oceny wniosków przez instytucje finansujące badania. Wniosek przeszedł pełen proces oceny tylko w jednym kraju, w tym przypadku w Polsce, i był przeprowadzony przez Narodowe Centrum Nauki. Wyniki tej oceny zostały zaakceptowane przez Research Foundation – Flanders (FWO), która przyznała na tej podstawie środki zespołowi belgijskiemu.

Opublikowane dziś wyniki dotyczą wyłącznie bilateralnych projektów z udziałem zespołów z Polski i Belgii-Flandrii. W procesie akceptacji nadal pozostają wnioski OPUS LAP zakładające współpracę dwustronną lub trójstronną z udziałem partnerów ze Słowenii, Niemiec, Szwajcarii i Luksemburga. Wyniki zostaną opublikowane po zatwierdzeniu przez agencje partnerskie z odpowiednich krajów.